Saturday, March 29, 2014

http://www.onlinechautari.com/2014/03/16162

http://www.onlinechautari.com/2014/03/16162

पार्टी पुनर्निर्माणको प्रश्न र क्रान्तिकारीहरुको दायित्व

खिमलाल देवकोटा
विषय प्रवेशः
गत माघमा २ देखि १८ सम्म बसेको केन्द्रिय समितिको वैठकदेखि एकिकृत नेकपा(माओवादी) गम्भिर पार्टी पुनःनिर्माणको अभियानमा छ । अध्यक्ष कमरेड प्रचण्डले प्रस्तुत गर्नुभएको र केन्द्रिय समितिले पारित गरेको सो दस्तावेजमा उल्लेख भएको पार्टी पुनःनिर्माण भनेको सामान्य रुपान्तरण वा टालटुल सुधार हैन । पार्टी पुनःनिर्माण भनेको पार्टीको संगठनमा देखिएको गतिमन्धतालाई तोड्दै जनवादी क्रान्तिका बाकी कार्यभार पुरा गर्दै समाजवादी क्रान्तिको आरम्भ गर्ने हो भन्ने महाधिवेशनको भावलाई पकड्ने हो भने पार्टीको विचार, संगठन र कार्यशैलीमा विकास गर्ने हो । तीव्र रुपमा विकास हुँदै गरेको नेपाली समाजको यो परिवेशमा पुरानै विचार, पुरानै संगठन र पुरानै नेतृत्व वा नेतृत्व संचालन विधिले समाजको अपेक्षा पुरा गर्न सक्दैन । यसो हँुदा आन्दोलनले मागेको अपेक्षा पुरा गर्नका खातिर विचारमा विकास गर्ने कुरा नै प्रमुख कुरा हो । विकसित विचारका आधारमा सो विचार बोक्न लायक संगठन निर्माण गर्ने कुरा र तत्कालिन आवश्यकतालाई परिपुर्ति गर्न लायक नेता तथा कार्याकर्ताको जीवन शैलीको विकास आजको आवश्यकता हो । यसै भाव भूमिमा पार्टीका वरिष्ठ नेता डा. बाबुराम भट्टराईले सार्वजनिक गर्नुभएको नयाँ शक्तिको खाँचो बारेको वहसले पनि निकै चर्चा पाएको छ । गैर माक्र्सवादी गैरक्रान्तिकारी वा यस्तै आपेक्षा जस्ता ध्वंसात्मक वहसलाई छाडेर अधिकांश वहसहरु रचनात्मक आशा जगाउने तथा पार्टी आन्दोलनको र मुलुककै अकर्मण्यतालाई तोड्ने संकेतहरु देखिएका छन् । यो नै यतिवेलाको खुशीको कुरा हो ।
नेपाली धर्तिमा प्रयोग गर्न सकिने माक्र्सवादको विकास यतिवेलाको खाँचो
नेपाली समाज यतिबेला संघीय लोकतान्त्रिक, गणतान्त्रिक समावेशी र धर्मनिरपेक्ष बनेको छ । त्यसैले नेपाली समाज विगत ६० वर्षदेखि भनिँदै आएको अर्धसामन्ती रहेन बरु पुँजीवादी चरणमा प्रवेश ग¥यो । यसो हुनासाथ क्रान्तिका कार्यनीति र रणनीतिमा विकास गर्न जरुरी भई नै हाल्यो । यसरी विचारमा विकास गर्ने कुरा गर्दा २०औं शताब्दी समाजवादको रक्षात्मक स्थितिको आंकलन गर्न जरुरी छ र त्यसमा भएका कमीहरुलाई पहिचान गर्दै तिनलाई हटाउने अभियानमा लाग्न जरुरी भएको छ । यसो गर्दा लेनिनका पालामा एकदलिय प्रणाली माओका पालामा आउँदा सहयोगात्मक वहुदलिय पद्दतिको विकास भैसकेको थियो भने आज हामी प्रतिस्पर्धात्मक वहुदलिय पद्दतिलाई स्वीकार गरेका छौं र भन्ने गरेका छांै कि यतिबेला लेनिन बाँचेको भए यसै गर्ने थिए । त्यसो हो भने यतिवेला माक्र्स बाँचेका भए समाजवादको मोडेल कस्तो बनाउँथे होला भन्ने स्तरमा सोचेर विचारको मन्थन गर्न जरुरी छ । सायद माक्र्स २०आंै शताब्दीमा मात्रै पनि बाँचिरहेका भए समाजवाद ढल्न दिने थिएनन् होला । आज उनी भएका भए समाजवादको मोडेल २० औ शताव्दीको जस्तै हुनपर्छ नभए गैरमाक्र्सवादी भईन्छ भन्नेहरुलाई जवाफ दिन्थे होला । आज कार्ल माक्र्स छैनन्, उनका विचारका श्रृंखलाका आधारमा सामजवादको विकास गर्दै अघि बढ्नुको हामीसंग अर्को कुनै विकल्प छैन । आजको नेपाली समाज समाजवादी क्रान्तिको पर्खाइमा छ । त्यसो हो भने हेटौडा महाधिवेशनवाट पालुंगटारतिर फर्केर हैन काठमाडौतिरै फर्केर विचारको विकास गर्नका लािग बहस संचालन गर्न जरुरी छ ।
संगठनात्मक पद्दतिमा विकास:
विचार अनुकुलको संगठनका बारेमा माओले असाध्यै जोड गरेको विषय हो । विचार विकसित भइरहने विषय मान्ने संगठन यथावत राख्ने काम भयो भने त्यसले क्रान्तिको आवश्यकतालाई पुरा गर्न सक्दैन भन्ने कुरा भनिरहनै पर्दैन । यद्यपी कम्युनिष्ट आन्दोलनकै विरासत स्तालिनकालिन माक्र्सवादले विचारभन्दा संगठनलाई महत्व दियो संगठन बलियो भयो भने विचारको व्याख्या जसरी पनि गर्न सकिन्छ भन्दै बरु विचार बदल्ने संगठन नबल्ने गल्ती ग¥यो त्यसले माक्र्सवादको विकासमा नै धब्बा लाग्ने गरी धक्का पनि खायो । हामी पनि त्यो नकारात्मक परिघटनाबाट पाठ सिक्दै बेलैमा आफूलाई सच्याउन सकेनौ भने हामीले समयको माग र आवश्यकतालाई परिपूर्ति गर्न सक्दैनौ । हामी यतिबेला नयाँ ढंगको संगठनको निर्माण गर्दैछांै यसका लागि क्रान्तिको मार्गचित्र स्पष्ट भएको रणनीति कार्यनीति र कार्यदिशाका आधारमा संगठन वनाउनु पर्छ, पुरानै आधारमा हैन । संगठन संचालन विधिमा विकास गरेर आन्तरिक लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने विधि सहितको संगठन अहिले चाहिएको छ । औपचारिक लोकतन्त्र जस्तै निर्वाचनको मात्रै मञ्चन गरियो भने संसदीय निर्वाचनबाट प्राप्त हुने औपचारिक लोकतन्त्रमै पाटीलाई बिसर्जन गर्ने खतरा हुनेछ यसबाट बच्दै नयाँ संगठनात्मक विधिको विकास गरेर नयाँ विचार बोक्नलायक संगठन आजको आवश्यकता हो ।
कार्यक्रमिक नारामा विकास:
विचार समयानुकुल हुने संगठन पनि सोही विचार बोक्न सक्षम हुने तर नेता कार्यकर्ता र जनताको आचरण व्यवहार पुरानै रहने भयो भने नयाँ कार्यक्रम जीवन व्यवहारमा लागु गर्न सकिदैन । यस्तो अवस्था भनेको झन् बढी पिडादायक हुने गर्दछ । नयाँ कार्यक्रमिक नाराको विकास गर्ने कुरा भनेको पुरानोलाई छाड्ने भनेको हो । पुरानो आदतको दासताबाट नेता, कार्यकर्ता, समर्थक, शुभचिन्तक र जनताको पंक्तिसम्मलाई पनि मुक्त हुने भनेको हो । आफ्नै पुराना र गलत प्रमाणित भइसकेका आदतहरुबाट मुक्त हुन नसक्ने पंक्तिले आफै मुक्ति प्राप्त गर्न पनि सक्दैन र अरुलाई मुक्ति दिलाउने काम पनि गर्न सक्दैन । समाज बदल्ने अभियानमा लागेकाहरु पहिला आफैलाई बदल्नुपर्छ भन्ने भनाई र अरुलाई जित्न र बदल्न सजिलै सकिन्छ तर आफैलाई बदल्न र जित्न निकै कठिन हुन्छ भन्ने भनाई यो सन्दर्भमा झन् बढी सान्दर्भिक हुनेछ । हिजोका गलत आदत जो प्रमाणित पनि भैसके जसले पार्टी र आन्दोलनले ठूलो धक्का पनि खाईसक्यो । त्यसलाई पनि छोड्न नसक्ने हो भने र नयाँ बनाउने आँट नगर्ने हो भने अबको क्रान्तिको नेतृत्व गर्ने कुरा कोरा कल्पना मात्रै हुनेछ तसर्थ विगतको गलत प्रमाणित भैसकेको आदतबाट मुक्त गर्ने कुरा यो आजको पहिलो कार्यसूचि बन्नुपर्छ । पार्टी पुनःनिर्माणको थालनी पनि यहीबाट हुन्छ । गुट उपगुट र किचेन क्याविनेट नेतृत्वको घेरावन्दी र आलोक प्रवृत्ति पार्टी पुनःनिर्माणका वाधक तत्वहरु हुन् । यिनका विरुद्ध निर्मम भएर लड्ने संकल्प बिना पार्टी पुनःनिर्माण संभव छैन भन्ने सत्यलाई आत्मसात गर्दै अघि बढेर मात्रै भावी कार्यभार पूरा गर्न सकिन्छ ।
जनसम्बन्धको विकास वारेः
कम्युनिष्ट भएको दुनियाँ बुझेर त्यसमा पनि माओवादी भएको त सर्वश्रेष्ठ नै भएर त्यसैले अब हामीले जे देख्छौ त्यही सत्य हो, हामीले जे जान्छौ त्यही तथ्य हो र हामीेले जानेको र सोचेको वाहेक दुनियाँ चल्नै सक्दैन भन्ने दम्भले जनतासँंगको सम्बन्धमा गम्भिर उल्झन पैदा ग¥यो यसैका कारणले विगतको चुनावमा हामी ४० बाट १४ प्रतिशतमा झर्न बाध्य भयौं । जनतातर्फ फर्कने हैन नेतातर्फ फर्कने जनता के भन्छन् हैन, नेता के भन्छन् भन्ने जनताको अशिर्वाद हैन नेताको आशिर्वादमा आफ्नो भविश्य सुरक्षित ठान्ने गल्ती विगतमा भएको हो यसलाई बदल्न तयार हुने कि नहुने यही यक्ष प्रश्न हो । यो पाटी पुनःनिर्माणको पूर्व शर्त पनि हो । यो शर्त पालना गर्न तयार भए मात्रै माओवादी आन्दोलनको भविष्य उज्जल छ ।
गुमेको विश्वास आर्जन गर्ने:
माओवादी आन्दोलन यतिबेला विघटनको प्रकृयामा छ । यतिबेलाको माओवादी आन्दोलन पुनःनिर्माण र पुनःसंगठित गर्ने प्रयोजनका लागि विघटन अनिवार्य जस्तै थियो । आफै यो विघटन नभएको भए विघटन गर्न कठिन हुन्थ्यो होला । त्यसकारण यो राम्रो अवसर पनि हो । यही प्रक्रियामा गुमेको विश्वास गुमेको साख र गुमेको शक्ति पुन आर्जन गर्ने अभियानको श्रृंखला बनाउन सकियोस् । यो पार्टी पुनःनिर्माणको अभियानलाई भन्ने नै यस पटकको ध्येय हुनुपर्छ । पार्टी आन्दोलन विघटनमा चिन्ता हैन पुनःनिर्माण गर्ने अवसरका रुपमा लिन जरुरी छ । विरलै प्राप्त हुने यस्तो अवसर माओवादी आन्दोलनका लागि यस पटक प्राप्त भएकै छ । यसलाई बिना कुनै आग्रह सदुपयोग गर्न सकियो भने फेरि माओवादी आन्दोलनले पुनःर्ताजकी प्राप्त गर्नेछ ।
दुनियालाई हेर्ने कुराः
माक्र्सवाद सामाजिक विज्ञान हो । यो समाजमा लागु हुन्छ । नेपाली समाजमा लागु हुने विज्ञानको डिजाईन नेपाली वैज्ञानिकहरुले नै गर्न जरुरी छ । यसो गर्दा विश्वव्यापी रुपमा सोच र स्थानीय रुपमा गर (Think Globally and Act Locally) भन्ने सुत्रलाई आत्मसात गर्दै अघि बढ्दा यतिबेलाको ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण के हो ? यतिबेला नेपाली धर्तिमा लागु हुने माक्र्सवाद के हो ? हाम्रो वैरी साम्राज्यवादको आकार योजना र लक्ष्य के छ ? त्यससँंग लड्ने र विजय प्राप्त गर्ने हाम्रो सर्वहारा वर्गको अवस्था र स्थिति के छ ? सर्वहारा वर्गको अगुवाईमा समाजवादी क्रान्तिमा साथ दिने मध्यवर्ती तप्काको अवस्था र स्थिति के छ ? भन्ने कुराको सांगो–पांगो अध्ययन र आकलन गर्दै क्रान्तिप्रतिको विश्वास पैदा गर्दै फेरि एकपटक पहलकदमी लिने कुरा नै यतिबेलाको खाँचो हो ।
अन्तमाः
द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी हुने तर एकमनावादी र संकिर्णता अझै रहस्यवादी मानसिकताका साथ आफूलाई सदैव प्रस्तुत गर्ने शैली क्रान्तिकारी आन्दोलनको पहिलो शत्रु हो । अग्रगामी परिवर्तको कुरा गर्ने विचारको विकासलाई गैरक्रान्तिकारी देख्ने प्रवृति क्रान्तिकारी विचारको विकासको वाधक हो । ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण गर्न नसक्ने नगर्ने वा सो गर्न डराउने प्रवृत्ति माक्र्सवाद विरोधी प्रवृत्ति हो । यी र यस्तै गलत प्रवृत्तिहरुवाट जोगाउँदै क्रान्तिकारी आन्दोलन अगाडि बढाउनु क्रान्तिकारीहरुको दायित्व हो यसो गर्न सकिएन र गलत प्रवृत्तिको हातमा वा कव्जामा पार्टी संगठन रहीराख्यो भने पार्टी संगठन र आन्दोलन विघटन र विसर्जनमा जाने निश्चित छ । यसो भयो भने तिक्डम गरेर भए पनि गलत प्रवृत्तिले पार्टीमा हैकम जमाउने कुराको दीर्घजीवनको पनि कल्पना गर्न सकिदैन । आखिर त्यो ढिलो वा चाँडो विसर्जनमा नै जाने हो । तसर्थ गलत प्रवृत्तिले तिक्डमवाजी गरेर कब्जा गरेपनि वा सही विचारको विकास गरेर पार्टी संगठनको नेतृत्व गर्न सकिएन भने विघटनलाई र विसर्जनलाई रोक्न सकिने छैन । बैलैमा सचेत बनौं ।
khimlaldevkota@gmail.com


Wednesday, March 26, 2014

नया शक्तिको खाचो वारेको वहस



नया शक्तिको खाचो वारेको वहस
खिमलाल देवकोटा

एमाओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले पार्टी केन्द्रिय समितिमा पार्टी पुनर्निर्माणको आवश्यकता वारेको दस्तावेज पेश गरी पारित भै सोही प्रकृयालाई थप टेवा पुरयाउने सन्दर्भमा गत हप्ता एनेकपा(माओवादी)का वरिष्ठ नेता डा बाबुराम भटटराईले नया शक्तिको खाचो मार्फत नया विचार सार्वजनिक गरे पछि नेपाली राजनीतिक वृत्तमा वहसको थालनी भएको छ । के आयो भन्ने भन्दा पनि कसले ल्यायो भन्ने कुराले अलि वढी प्राथमिकता पाउने गरेको नेपाली समाजमा यो विचारका वारेमा पनि एकाथरी डा भटटराईका फयानहरु उनको भन्नासाथ अन्धसमर्थन गर्ने अतिमा र उनलाई नरुचाउनेहरु उनको नाम देख्नासाथ बुर्जुवा, गैर माक्र्सवादी, गैर क्रान्तिकारी वा क्रान्तिवाट भाग्न खोजेको जस्ता लान्छना लगाउने गरेको अर्को अतिमा उभिएको पाईन्छ । तथ्यवाट सत्यको खोजी गर्ने भन्दा पनि सत्यवाट तथ्यको खोजी गर्ने वानी परेको समाजकालागि यो प्रवृत्ति निकै घातक देखिएको छ । तसर्थ तथ्यका आधारमा सत्यको खोजी गर्ने अभियान पनि संचालन गरौ । अन्धसमर्थन वा अन्ध विरोध सहित अनेकन लान्छना लगाउने प्रवृत्तिको पनि अन्त गरौ भन्ने आशयका साथ नया शक्तिको खाचोमा उनी के भन्छन् र यसका वहस कसरी चलेकाछन् भन्ने विषयमा यो लेख केन्द्रित रहेको छ ।  

विचारको आधारः

पहिलो आधार विश्वदृष्टिकोणलाई मान्दै दर्शनको क्षेत्रमा मुल रुपमा उदारवाद र समाजवाद दुई ध्रुव रहेका र उदारवाद सम्पुर्ण रुपमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको मात्रै वकालत गर्दै समाजको भूमिकालाई विल्कुल वेवास्ता गरेको कारण यो अन्ध व्यक्तिवादी भएको र समाजवाद व्यक्तिको भुमिकालाई वेवास्ता गर्दै सामाजलाई नै अन्तिम सत्य ठान्दै गरेको कारणले दुवैले श्रेष्ठता हासिल गर्न पनि नसकेका र समाजका अन्तरविरोधलाई समाधान गर्न असफल भएको निष्कर्ष निकाल्दै डा भटटराई उदारवादले आत्मसात गरेको व्यक्तिको भूमिकालाई समाजवादमा यथोचित स्थान दिदै समाजवादले भोग्न परेका असफलतालाई सच्याउन सकिने र सफलता हासिल गर्न सकिने तर्क अगाडि सारेकाछन् । जो २० औ शताव्दीमा भएको माक्र्सवादको प्रयोगका असफलताहरुवाट सिक्दै र नेपाली धर्तिमा प्रयोग गर्न सकिने समाजवादी व्यवस्थाको थालनी माक्र्सवादको विकासमा नया आयाम हुन सक्दछ ।
दोश्रो आधार नेपाली समाजको चरित्रमा आएको वदलावलाई उजागर गर्दै राजतन्त्रको अन्त र गणतन्त्रको स्थापना एकात्मक राज्यको अन्त र संघीयताको आत्मसातीकरण,हिन्दु अधिराज्यको स्थानमा धर्मनिरपेक्षता र वहिस्करणका ठाउमा समावेशीकरणको अवस्थाले नेपाली समाज अव परम्परागत रुपमा भनिदै आएको अर्ध सामन्ती रहेन वरु पुजीवादमा प्रवेश गरयो । वदलिएको समाज अनुकुल पार्टीहरु आफु वदलिने, क्रान्तिका रणनीति र कार्यनीति वदल्ने र आफनो कार्य शैली वदल्ने अनिवार्य जस्तै वन्न पुग्दछ भन्ने तथ्यलाई आत्मसात गर्दै जान पर्ने तथ्य अघि सारेका छन् । जनवादी क्रान्तिकानिम्ति तयार पारेका पार्टी संगठन रणनीति र कार्यनीति समाजवादी क्रान्तिकालागि पनि जस्ताको तस्तै वा सामान्य टालेटुले परिवर्तनले विकसित समाजको आवश्यकतालाई पुरा गर्न सक्दैन त्यसैले पार्टी पुनर्निर्माण र पुनर्गठनकै खाचो पर्दछ भन्ने यो विषय नेपाली राजनीतिमा यति वेलाको नया शष्लेषण हुन सक्दछ । 
तेश्रो आधारका रुपमा वदलिएको समाजलाई विश्वदृष्टिकोणमै विकास गरी माक्र्सवादकै विकास गरी आजसम्मको ध्वस प्रधान राजनैतिक कार्यदिशामा परिवर्तन ल्याई निर्माणको कार्यदिशा विकास गर्न जरुरी भएको तथ्य अघि सारेका छन् । जो आजको वर्ग विश्लेषण विना संभव हुदैन ।

नया विचार,नया विकल्पः

उपरोक्त तिन आधारलाई आत्मसात गर्ने पहिलो हकदार नेपाली समाजलाई हतियारवद्ध र शान्तिपुर्ण जनयुद्ध र जनअन्दोलन विभिन्न माध्यमहरुद्धारा परिवर्तनको यो हदसम्म ल्याई पुरयाउने नेता र पार्टी नै रहन्छन् । उनीहरुले यो वदलिएको परिवेशलाई आत्मसात गर्ने र तदनुकुल आफु र पार्टीलाई रुपान्तर गर्ने र तदनुकुल क्रान्तिका रणनीति र कार्यनीतिको विकास गर्ने र नेपाली समाजमा रहेका अन्तरविरोधहरुलाई हल गर्ने कुरालाई ईतिहासले सुम्पेको जिम्ेमेवारीकै रुपमा लिन जरुरी छ । तसर्थ नया शक्ति त्यही शिरावाट जन्माउन पर्छ । यसो गर्न सकिएन भने समयले सन्दर्भले विकल्प खोज्छ । त्यो नया शक्ति जो कोही पनि हुन सक्छ भन्ने सचेतता उनको विचारमा अभिव्यक्त भएको छ ।

वहसका सकारात्मक पक्षः

नया शक्तिको खाचो मार्फत नया विचारको सम्पे्रशण सहितको वहसले लामो समयदेखि नेपाली राजनीतिमा वन्ध्याकरण जस्तै भएको वा आवश्यक नठानिएको वा दैनन्दिनको राजनीति नै विचार भएको ठानिएको अवस्थामा विचारको वहसले आकार लिएको छ । यसका साथै विचार,राजनीति, संगठन र आन्दोलनमा आएको गतिमन्दता अकर्मण्यता र दिशा विहिनता वा गोलचक्करवादवाट मुक्ति दिलाउने नया खुराकका रुपमा यसले काम गरेको छ । यस खालको वहसले सवै राजनैतिक दलहरुलाई जिम्मेवारी वोधको आभास पनि गराएको छ भने नेता र कार्यकर्ता जनता र नेता जनता र पार्टी वीचको सम्वन्ध नोकरशाही र औपचारिक वन्दै विघटनको संघारमा पुग्नै आटेको राजनैतिक पार्टी संगठन र आन्दोलनलाई नया उर्जा दिने काम पनि गरेको छ । यो वहसले सकारात्मक निष्कर्ष पहिल्याउन सक्दा नेपाली समाजले प्राप्त गरेका ऐतिहासिक उपलव्धीहरुलाई विगतका झै गुम्न नदिन र तिनलाई संस्थगत गर्दै नेपाली समाजको रुपान्तरणमा महत्वपुर्ण भूमिका नै निर्वाह गर्ने विश्वास पैदा भएको छ ।

वहसका नकारात्मक पक्षः

नेपाली समाज मुलत सामन्तवादी भएका कारणले विचारको वहस नया कुराको थालनी हिजो राजा महाराजावाट मात्रै हुन्थ्यो भने आज समाजका ठालुहरुको मात्रै पेवा ठानिएको छ । विषय वस्तु के हो भन्ने तिर भन्दा पनि कसले भन्नेतिर नै वढी आदत वनाईएको छ । यसका कारणले डा भटटराईले पेश गरेको नया विचार पनि कहि न कहि यो कारणले पनि नकारात्मक टिप्पणीको कारण भएको छ । डा भटटराई ख्यातिप्राप्त विद्धान हुनाका नाताले उनलाई वुर्जुवासंग जोडन,े नया कुरा गर्नासाथ क्रान्तिवाट भाग्न खोजेको आरोप लाग्ने र कम्युनिष्ट पार्टीभित्र जानेमानेको आदत गैरक्रान्तिकारी वा गैरमाक्र्सवादी भनि दिनासाथ मेहनत पनि गर्न नपर्ने प्रतिवाद गर्न पनि नपर्ने सजिलो वाटो रोज्ने गरेका कारणले पनि नकारात्मक वहसले खासगरी पार्टीभित्रको एउटा सानो तप्कामा परम्परा जस्तै वन्ने गरी ठाउ पाएकै छ । यसो भनिरहदा आफैलाई कार्ल माक्र्स ठान्ने र आफैसंग माक्र्सवाद नाप्ने छडि रहेको भ्रममा रहने गल्ती गर्दै हल्का र तल्ला टिप्पणीहरु पनि हुने गरेकाछन् । माओवादी पार्टी भित्रैको कुरा गर्दा आलोक प्रवृत्तिको नकारात्मक शिक्षा ताजै छ । जसले मुल नेतृत्वको दलाली गरे पछि अरु प्रति जति अत्याचार गरे पनि छुट पाउने अपेक्षा राख्छ । यो भ्रममा पनि उसले सवै सिमाना र मान्यतालाई कुल्चदै नकारात्मक टिप्पणी गर्छ । यो प्रवृत्ति पनि थोर वहुत यहा देखिएको छ । अर्को प्रवृत्ति जानी वुझीकन ऐतिहासिक रुपमा प्राप्त उपलव्धीलाई विगतमा झै संस्थागत हुनवाट रोक्न प्रतिगामी र प्रतिकृयावादी एवं यथास्थितिवादीहरु समेतले अपनाउने अनेक हतकण्डा मध्य अन्तरध्वसको रणनीति अख्तियार गर्ने, आन्दोलनलाई, नेता कार्यकता र समर्थक सुभचिन्तकहरुलाई विभाजित गरिदिने र आन्दोलन र सोको  उपलव्धी सवै तहस नहस पारिदिने धेय राख्दछ यो खतरा पनि कहि न कहि देखिने गरेको छ र यस सन्दर्भमा पनि अछुतो रहेको छैन । अर्को प्रवृत्ति कांग्रेस र एमालेलाई लोकतान्त्रिक शक्तिको विल्ला भिराउदै उनीहरुको विचको एकतालाई अपरिहार्य ठान्दै वर्ग समन्वयका पक्षपातिहरुले वर्गसंघर्षको चिन्ता गर्दै गोहीको आशु चुहाउदै गरेको टिप्पणीको भ्रममा सच्चा क्रान्तिकारी कहिल्यै परेका छैनन् तसर्थ यो टिप्पणीप्रति कुनै टिप्पणीको खाचो पनि म देख्दिन ।

लिन पर्ने शिक्षाः

विगत ६५ वर्षको राजनैतिक उतार चढाव र आन्दोलन, संघषर्, क्रान्ति र प्रतिक्रान्तिका प्रवृत्तिहरुलाई केलाउदा सहजै पुग्न सकिने निष्कर्ष के हो भने, नेपालीहरु संघर्ष गर्नमा माहिर छन् संघर्षका उपलव्धीलाई जोगाउन सक्दैनन । पटक पटक ती उपलव्धीहरु गुम्ने गरेका छन् । संघर्षमा एकता, संघर्षवाट प्राप्त उपलव्धीलाई संस्थागत गर्ने कुरामा झगडा सडकमा आत्मियता सत्तामा लुछाचुडी आम प्रवृत्ति वनेको छ । सामन्तवादी संस्कारयुक्त समाज भएका नाताले नेता पार्टी सवैमा सामन्तवादी अहम रहेको र त्यही अहंका कारणले यस्तो हुन पुगेको निष्कर्षमा पनि पुग्न कठिन हुदैन । त्यसैले विगतका यी कमजोरीवाट गंभिर पाठ सिक्दै अव फेरि तिनै गल्ती नदोहोरयाउने प्रतिवद्धता गर्न र तदनुकुल आफना सोच चिन्तन र प्रवृत्तिमा विकास गर्न पनि जरुरी भएको छ ।

निष्कर्षमा अवको वाटोः

नेपाली समाजको चरित्रमा आधारभुत रुपमा नै वदलाव आएको छ । सामान्य विकासको नियमका हिसावले पनि विगत साठी वर्षको तुलनामा नेपाली समाज हिजो जस्तो पक्कै छैन । विशिष्ठ हिसावले यो अवधिमा ऐतिहासिक महत्व राख्ने जनयुद्ध देखि संयुक्त जनआन्दोलनसम्म, पंचायत र राजतन्त्रको अन्तदेखि विश्वव्यापी भुमण्डलीकरणले पारेको प्रभावसम्मका समेत कारणले नेपाली समाज सामन्तवादी देखि पुजीवादीसम्म परिवर्तन भएको छ । नेपाली जनताको त्याग,वलिदन र उत्सर्गका गाथाहरुको ऐतिहासिक श्रृखला नै कायम भएको छ । यी सवै तथ्यहरुले नेपाली समाजमा आएको परिवर्तनलाई आत्मसात गर्ने गरी राजनैतिक दलहरुले आफुलाई वदल्न सक्न पर्छ । यसरी वदल्दै गर्दा वदलिएको समाजको विश्लेषण गर्ने र त्यो विश्लेषणको निष्कर्षका आधारमा क्रान्तिका रणनीति र कार्यनीतिको विकास गनर्,े साथै समाज वदल्ने विज्ञान, माक्र्सवाद जो जीवन्त विज्ञान हो भने यसको विकासमा जोड दिने र नेपाली समाजमा लागु गर्ने उत्पिडित राष्ट्रहरुको अन्तरविरोध साम्राज्यवादसंग कै हो भने १९औ र विशौ शताव्दी देखि २१ औ शताव्दीसम्म साम्राज्यवादमा आएको परिवर्तनलाई मिहिन पाराले केलाउने र त्यसवाट निस्केका निष्कर्षका आधारमा आफनो कार्यदिशा विकास गर्ने यतिवेलाको आवश्यकता हो । 

अन्तमा 

२१ औ शताव्दीमा माक्र्सवादको विकास, २१ औ शताव्दीको साम्राज्यवादको चरित्रको विश्लेषण र आजको नेपाली समाजमा भएको वर्गहरुको विकास र विश्लेषण समाजवादी क्रान्तिको रणनीति र कार्यनीति तय गर्नकालागि अपरिहार्य विषय हुन । यसकालागि विचारको वहसमा वन्देज लगाएर हैन विचारको वहसलाई खुला गर्दै सकारात्मक र रचनात्मक हिसावले संचालन गरेर मात्रै संभव छ । विचारको विकासको यो वहसमा सहभागी वनौ । नेपाली समाजको रुपान्तरणमा योगदान गरौं ।

Sunday, March 16, 2014

http://www.nayapatrika.com/index.php?option=com_content&view=article&id=15433:2014-03-15-18-52-07&catid=55:2012-04-22-06-49-20&Itemid=58

Friday, March 14, 2014

समाजवादी क्रान्तिको तयारी वारेको वहस २ नया शक्तिको खाचो



भर्खरै सार्वजनिक भएको एक तथ्यांकका अनुसार संसार भरका आधा जनसंख्यासंग भएको सारा सम्पत्ति वरावरको सम्पत्ति जम्मा ८५ जना व्यक्तिको हातमा छ । संसारको आधाभन्दा वढी जनसंख्या भारत र चिनमा मात्रै वस्छ तर भारत र चिनको मुल्य मान्यता विशवव्यापि मुल्य मान्यता हुदैन । लोकतन्त्र भनेको वहुसंख्यक जनताको मत हो भनेर परिभाषा गर्ने तर वहुमत जनताको हातमा न शाक्ति छ न साधन श्रोत छ न सत्ता छ न सरकार छ केही पनि छैन । संसारका ८५ जना व्यक्तिको हातमा विश्वको अर्थतन्त्र सिमित छ । यी ८५ जना व्यक्तिले संसारको अर्थात लगभग सात अरव जनताको भाग्यको र भविश्यको निर्धारण गरिदिन्छन् । हिजोको वास्तविकता वदलिएको छ वदलिएको वास्तविकता नवुझने मानिसहरु यसलाई वदल्ने अभियानमा हिडेकाछन् । मुख्य कुरा वदल्ने हो भनेर माओले भने तर वदल्नलाई वुझन पनि पर्छ भनेर माओले भनेको कुरामा त्यतिधेरै ख्याल गरिदैन । यो विडम्वनाका वीचवाट समाजवादी क्रान्तिको तयारी गर्न परेको छ । 

तर यतिवेला नेपाली समाजको वास्तविकता भने भिन्दै छ । राजनैतिक वहसका रुपमा स्थानीय निर्वाचन कि संविधान निर्माण ? सरकारको उपहार , मुल्य वृद्धिको मार ? जस्ता जनसरोकारका विषय छन् एकातिर भने अर्कोतिर गतहप्ता मात्रै माअ‍ेवादी वरिष्ठ नेता डा बाबुराम भटटराईले नया शक्तिको खाचो भन्ने आलेख सार्वजनिक गरे पछि राजनैतिक वृत्त विल्कुलै नया ढंगले तातेकोछ । संविधान छाडेर स्थानिय निर्वाचनको गुडडी हाक्ने जनतालाई राहत दिने डिड हाक्दै मुल्य वृद्धि गर्ने सरकारका विरुद्ध सडकमा र यसका पक्षमा धेरैजसो दरवारमा वहस र चर्चाले ठाउ पाएको छ । काम कुरो एकातिर कुम्लो वोकी ठिमीतिर भने झै नहोस स्थानीय चुनावको चर्चा । चुनावी खर्चको कमिशन आकार ठुलै होला चुनाव गराउने नै जानुन तर जनतलाई यतिवेला संविधान चाहिएको छ नगर्ने जेठको स्थानीय चुनावको चर्चा वन्द गरी राहत चाहिएको जनतालाई मुल्यवृद्धि फिर्ता लियोस यत्ति नै भनौ । 

अव नया शक्तिको खाचोका वारेमा चलेको वहसको कुरा गरौ यसका पनि दुई कोणहरु छन् एउटा पुरानै कोण जसले क्रान्तिकारी आन्दोलनको कुनै पनि नया अभियानलाई रुचाएन र पत्याएन र पचाएन पनि । तिनकालागि यो खासै चासोको विषय पनि वनेको छैन चर्चा छैन । यसैको अर्को संस्करण यो वा त्यो माओवादी नेताहरुलाई क्रान्तिकारी आन्दोलनको नेता नमानी पनि भएको छैन र औपचारिक रुपमा उनीहरुकामा स्वीकारोक्ति हत्तपत्ति जनाईहाल्दैन त्यो प्रवृत्तिले माओवादी आन्दोलनमा फेरि फुटको संकेत अमुक नेता पार्टीमा नवस्ने र अर्कै पार्टी खोल्ने जस्ता दुष्प्रचारमा पनि आफुलाई व्यस्त वनाएको छ । तर साचो के हो भने माओवादी आन्दोलनकै परिणाम स्वरुप मुलुक गणतन्त्र संघीयता धर्मनिरपेक्षता समावेशीतामा आईसकेको अवस्थामा भिन्न ढंगले नया जनवादी क्रान्ती मुलभुत रुपमा पुरा भएको र अव समाजवादी क्रान्तिको तयारी गर्न पर्ने वेला भएकाले पार्टी पुननिर्माणको अभियान थाल्न पर्ने गरी गत केन्द्रिय समितिको वैठकमा अध्यक्ष कमरेड प्रचण्डले प्रस्तुत गरेको प्रतिवेदन पारित भए पछि माओवादी नै फेरि नया शक्तिका रुपमा आउन पर्ने त्यसो हुन सकेन भने अरु नै नया शक्तिले यो अवसरलाई छोप्न सक्ने संभावना औल्याएकै थियो त्यही भाव वमोजिम नया शक्तिको खाचो यतिवेला चर्चाको शिखरमा छ ।अवको नया शक्तिका कार्यभारका वारेमा चर्चा गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

१ अवको नया शक्तिले समाजवादी क्रान्तिको सम्पन्न गर्ने  हो । यसकालागि राजनैतिक वैचारिक काम पहिलो हुनेछ । त्यही राजनैतिक वैचारिक लाईन वमोजिमको संगठन निर्माण गर्ने यसको अर्को कार्यभार हुनेछ त्यस पछि त्यो संगठनले काम गर्ने विधि कस्तो हुने हो भन्ने वारेमा ठोस गर्नु अर्को आवशयकताको विषय हुनेछ । यतिकाम गर्न सक्दा नया शक्रिको औचित्यसंगै नया क्रान्तिको खाका पनि सामुन्नेमा आउनेछ जसले जनतामा छाएको निराशालाई फेरि आशामा वदल्ने काम गर्नेछ ।

२ माक्र्सवाद भनेको ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण हो । ठोस परिस्थिति कितावमा मात्रै खोज्ने हैन वरु जमिनमा खोज्ने हो । यसो गर्दा यतिवेला नेपाली समाजमा आएको परिवर्तनलाई ख्याल गर्न जरुरी छ । राजतन्त्रको अन्त भै गणतन्त्र आई सकेको यो परिवेशमा अव कमसेकम नेपाल अर्धसामन्ती समाज रहेन । पुजिवादी समाजमा प्रवेश गर्ने अवस्थामा रहेको नेपाली समाजको चरित्र विश्लेषण यतिवेलाको खाचो हो । यसका चरित्रहरुका आधारमा क्रान्तिका रणनीति र कार्यनीति वनाउने कुरा नै यतिवेलाको मुख्य कार्यभार हो । यसो गरिरहदा यतिवेलाको माक्र्सवादको विकास कसरी भएको छ त्यसको प्रयोगको उपयुक्त विधि के हुन्छ हेर्न पर्ने र एकिन गर्न पर्ने पहिलो आवशयकता हो त्यसकासाथै यतिवेलाको साम्राज्यवाद जो संगै लडेर मात्रै नेपाली क्रान्ति पुरा हुनेवाला छ भने त्यसको अवस्था कस्तो छ र त्यसकालागि भर पर्ने वर्ग र सो को विश्लेषणको अवस्था के छ भन्ने वारेमा विहंगम विश्लेषण नगरीकन निष्कर्षमा पुग्न पनि सकिदैन र त्यसरी पुगियो भने त्यो असफल हुने वाटो वाहेक केही हुने छैन । 

३ यतिवेलाको राजनैतिक अर्थशास्त्रको शव्दावलीको कुरा गर्दा उदारवाद, नवउदारवाद एकातर्फ जसले व्यक्ति वाहेक अरु केही पनि हैन भन्ने ठान्यो अर्का तर्फ समाजवाद राज्य वाहेक अरु केही हैन भन्ने ठान्यो । व्यक्ति वाहेक अरु केही हैन भन्ने नवउदारवाद आज विश्वका आधाभन्दा वढी जनसंख्या संग भएको सम्पत्ति ८५ जना व्यक्तिका हातमा केन्द्रित गर्दै सारा विश्व व्यवस्था ध्वस्त हुने ठाउमा पुरायो भने राज्य वाहेक केही हैन भन्ने समाजवाद व्यक्तिहरुको सत्वलाई ख्याल नगर्दाका परिणाम व्यक्तिहरुको असहयोगका कारण आज आफैलाई रक्षा गर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्दै एक पछि अर्को समाजवादी सत्ता ढल्दै आएको अवस्था हो यस्तो परिवेशमा व्यक्तिका सत्वहरुलाई पनि उचित स्थान र सम्मान दिदै ढल्दै गरेका समाजवादका दुर्गुणहरुको पहिचान गर्दै नया अर्थ व्यवस्था सहितको नया राज्य व्यवस्थाको खाचो यतिवेलाको हो । नया शक्रिको खाचो औल्याउदै गर्दा यस तर्फ ध्यान केन्द्रित गर्न जरुरी छ ।

४ वर्गहरुको प्रश्न नै प्रमुख प्रश्न हो नेपाल कृषि प्रधान देश तर कृषि आयले राजश्वमा उल्लेख्य भुमिका पनि खेल्न सक्दैन र कृषिमा निर्यात हैन आत्मनिर्भर पनि हैन आयात गरेर पेट पाल्ने हालतमा छ । यसकारण किसानहरुको क्रान्तिकारी शक्तिका वलमा क्रान्ति गर्ने स्थिति पनि छैन । मजदुर क्रान्तिको अर्को सहारा नेपालमा औद्योगिक क्रान्ति नै नभएका कारणले व्यवसायीक मजदुरहरुको प्रचुरता पनि छैन । वरु जो मजदुर नेता छन् तीनी वास्तविक मजदुर छैनन यस्तो अवस्था छ भने मध्यम वर्ग ढुलमुले वर्ग क्रान्तिको भरपदौृ शक्ति हैन भन्ने सदियौ देखिको व्याख्या आज पनि कायम छ तर परिस्थितिले कोल्टे फेरेको छ । मध्यमवर्ग निर्णायक वनेको छ र समाजवादी क्रान्ति फेरि मध्यमवर्गको सहारा विना सम्पन्न गर्न सकिदैन । यस्तो स्थितिमा नारामा हैन नेपाली समाजको वर्गहरुको परिवर्तित रुपको आकार आधार र शक्ति को हो सोको ठोस पहिचान पनि यतिवेलाको खाचो हो ।

५ हामी आज पनि विश्वव्यापि रुपमा स्वीकार्य सिद्धान्त आदर्श मान्यताहरु भनेर पश्चिमा मान्यतालाई नै शिरोधार्य गर्दै आएका छौ । जवकि पश्चिमा विद्धान र नेताहरु पनि अव भविश्यको शक्ति पश्चिमवाट पुर्वतर्फ सर्दै गरेको तथ्यहरु सार्वजनिक गरिरहेकाछन् ।  देखिएको तथ्य पनि के हो भने विश्वको आधाभन्दा वढी जनसंख्या पश्चिममा हैन पुर्वमा छ त्यसमा पनि भारत र चिनमा मात्रै छ । यही क्षेत्र आर्थिक राजनैतिक र सामरिक सवै हिसावले उदाउदो क्षेत्र पनि हो । जसले मानव समाजका मुल्य मान्यता र आदर्शहरुमा पनि पुरै परिवर्तन गर्न सक्ने तागत राख्दछ । यस्तो परिस्थितिमा हामी नेपाली समाजमा जनवादी क्रान्ति पुरा गर्दै समाजवादी क्रान्ति गर्ने कुरा गरिराखेका छौ भने नया शक्रिको खाचो यसै पनि छ नया शक्ति नामको भएर भएको छैन साच्चैको कामको नया शक्ति हुन जरुरी भएको यसकालागि पार्टीगत सागुरो दायरा भित्रवाट मात्रै सोचेर हुदैन त्यो भन्दा फरक र अझै वढी उचाईवाट सोच्न जरुरी छ ।

६ उपरोक्त अवधारणाका आधारमा नया शक्तिको खाचोको महशुश गरिरहदा सवैभन्दा पहिला समाजको विश्लेषण गर्न जरुरी भएको छ । समाजको विश्लेषणका आधारमा क्रान्तिका रणनीति र कार्यनीतिहरुको विकास गर्न जरुरी छ । विकसित राजनैतिक वैचारिक कार्यदिशाका आधारमा सो कार्यदिशालो माग गरे वमोजिमको संगठनको निर्माण गर्न जरुरी छ र सो खालको संगठन निर्माण भै सकेपछि सो संगठनले खेल्ने भूमिकाका वारेमा र उसका कार्यशैलिका वारेमा पनि नया पन आउन जरुरी छ । यतिका सवै कुरा गर्नकालागि पहिला आफैवाट शुरुवात गर्न जरुरी छ । आपफैलाई वदलेर आफै नया मान्छे वनेर नया शक्रि निर्माण गर्ने अभियानमा लाग्ने हो भने समयले र परिस्थितिले नया शक्रिका् खाचो महशुश गरेकै छ त्यही खाचो मात्रै पुर्ति गर्ने दिशानिर्देश मात्रै गर्न सक्यो भने यो पुस्ता भावी पुस्ताका नजरमा धन्य हुनेछ अन्यथा यो पुसताको साख धरापमा पर्नेछ । 

Wednesday, February 19, 2014

http://www.nayapatrika.com/index.php?option=com_content&view=article&id=15004:2014-02-18-18-40-50&catid=55:2012-04-22-06-49-20&Itemid=58

Monday, February 17, 2014

कम्युनिट आन्दोलनमा वदलिएका केही तथ्य र तर्कहरु


कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना हुदाका वखत परिकल्पनाहरु, पंचायती फासिष्ट तानाशाही व्यवस्थाका विरुद्ध संघर्ष गर्दाका सपनाहरु र जनयुद्धका वखत हुर्काइएका सोचहरु संग  आजको यथार्थता भिडाउदा यिनका वीचमा निकै भिन्नता आएको अनुभूति भएको छ । खास गरी कम्युष्टहरुले सोच्ने तरिका,भन्ने तरिका र गरेका व्यवहारका विषयमा अध्ययन गर्दा काफी मात्रामा अन्तर आएको छ । समाज विकासको यो चरणमा स्वभाविक रुपले विकसित विचारहरु आउनु विकसित धारणाहरु देखा पर्नु आधारभूत रुपमा अन्तर मात्रै हैन  आदर्शका हिसावले मान्यताका हिसावले चिन्तन पद्दतिका हिसावले केही अकल्पनीय अन्तरहरु आएकाछन् तिनलाई वेलैमा चिन्ने र सच्याउने काम गर्न सकिएन भने कम्युनिष्ट आन्दोलनको विघटनलाई कसैले रोक्न सक्ने छैन । तिनै विषयको चर्चा गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।

पार्टी सदस्यता प्राप्त गर्नु नै सवैभन्दा ठुलो कुरा हो पद त केवल कार्यविभाजन मात्रै हो? 

सुन्दा आदर्श लाग्ने व्यवहार गर्न कठिन लाग्ने व्यवहारमा उतार्न सक्दा स्वर्गीय आनन्द लाग्ने उपरोक्त वाक्य साच्चि नै आदर्श वाक्य नै हो ।शान्ति प्रकृयाका आरम्भका दिनसम्म यो कम्युनिष्ट क्रान्तिकारीहरुकालागि आदर्श नै थियो र यही नै मार्ग निर्देशक सिद्धान्त जस्तै नै थियो । कमसेकम पदमा जाने कुरामा मारामार त थिएन थिएन वरु एकले अर्कालाई प्रस्ताव गर्ने अवस्था थियो । तर आज त्यो आदर्शमा स्खलन आएको छ र कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता त प्रत्यक खुद्रा पसलमा पाईन्छ नै तर पद पाईन्छ कि पाईदैन त्यो ठुलो कुरा हो भन्ने अवस्था भएको छ । त्यसकारण या त हिजोको त्यो आदर्श मान्यता त्रुटिपुर्ण थियो या त आज कम्युनिष्ट मान्यतामा स्खलन आएको छ भन्ने कुरा मध्य एउटा निष्कर्षमा पुग्नै पर्ने हुन्छ । मेरो विचारमा आज पार्टीहरुमा हिजोको त्यो आदर्श वाक्य सुन्ने वुझने र व्यवहार गर्नेहरु अल्पमतमा पर्दै गए यसो हुदै गर्दा ती आदर्श वाकय झुठा सावित हुदै गए जो कम्युनिष्ट आन्दोलनकालागि सुखद विषय पटक्कै हैन  ।

विचार, संगठन र शैलीको उल्टो तदात्म्यता ः

हिजोको आन्दोलनमा विचारलाई अग्रस्थानमा राखिन्थ्यो । विचार सही हुनु र नहुने कुराले सवैकुराको छिनोफानो गर्छ भन्ने गरिन्थ्यो जो वास्तवमा सही पनि थियो । विचार सही हुदा धेरै उपलव्धीहरु हासिल भएकाछन् विचार गलत हुन पुग्दा प्राप्त भएका चिज पनि गुमेका छन् त्यसकारण कम्युनिष्टहरुको संगठनको मुल आधार नै विचार हो भनिन्थ्यो विचारको प्रशिक्षण नियमित र निरन्तर रुपमा चलि नै रहन्थ्यो तर आज विचारको अग्रस्थान अरु नै वस्तुले ग्रहण गरेको छ । विचार यस्तै हो संगठन प्रमुख हो संगठन भयो भने विचारलाई जता मोडन पनि सकिन्छ जता व्याख्या गर्न पनि सकिन्छ जता वोक्न र ठोक्न पनि सकिन्छ भन्ने कुरा हावी भयो । जो स्तालिन कालिन कम्युनिष्ट अभ्यासको वचेखुचेको अवशेष आज पनि हावी छ । यसकारण अव संगठन अग्रस्थानमा स्थापित भयो । कार्यशैली भनेको विचारले निर्दिष्ट गर्ने कुरा थियो जव विचारको स्थान नै पुछारमा गैसके पछि कार्यशैली जे अवलम्वन गरे पनि हुने भो । यसरी विचार संगठन र कार्यशैलीको जो क्रम भत्किन पुगेको छ यसले कम्युनिष्ट आन्दोलन वदनाम, रक्षात्मक र प्रभावहिन वन्ने अवस्थामा पुगेको छ ।

कम्युनिष्ट मान्यतामा ह्रासः

चिनमा क्रान्तिले पराजय भोगेका वखत १९२७ तिर माओका गुरु पार्टी प्रवेश गरेका सन्दर्भमाआफना गुरुलाई विचारको प्रशिक्षण दिदै माओले पत्र लेख्दै भने कि ”हे गुरु तपाई अत्यन्त प्रतिकुल अवस्थामा पार्टी प्रवेश गर्नु भएको छ तपाईलाई धेरै मानिसहरुले वुद्धि नभएको मान्छे यस्तो वेलामा पार्टी प्रवेश गरयो भनेर गाली पनि गरेका होलान तर तपाई आत्तिन पर्दैन तपाईले सर्वाधिक ठीक गर्नुभएको छ ।  वरु कम्युनिष्ट पार्टीमा भिन्नै आदर्श हुन्छ,राम्रो र नराम्रो रोजाईमा तपाई राम्रो रोज्नुस म नराम्रो राज्छु भन्ने गरिन्छ, सजिलो र अप्ठारो काम रोज्न पर्दा पनि तपाई सजिलो गर्नोस म अप्ठारो भन्न पर्छ, भने टाढा र नजिकको कुरा गर्दा म टाढाको भन्न सक्न पर्छ काम र आरामको रोजाई पर्दा पनि म काम गर्छु आराम तपाई भन्न पर्छ । माओको आफना गुरुलाई लेखेको त्यो चिठी संग आजलाई तुलना गर्दा निराशा वाहेक केही हात लाग्दैन । यो मान्यता आज कहि कतै पनि भेटाउन मुश्किल पर्ने भएको छ । कसैले अवसर आयो भने मलाई वाहेक तपाईलाई भन्दैन वरु जे अवसर आए पनि आफैलाई नाप्ने र आफनै लागि मात्रै त्यो अवसर उपयुक्त हुने ठान्ने गरेको मनोविज्ञान विकास भएको छ । त्यसैले कम्युनिष्ट मान्यतामा आएको ह्रास र एक प्रकारको स्खलनका कारण नै यो अवस्थाको सिर्जना भएको हो । यो गलत भएको छ यसलाई सच्याउने हिम्मत पार्टीहरुले गर्नै पर्दछ ।

सादा जीवन उच्च विचार भन्ने त उल्टो हुन थाल्योः

कम्युनिष्टहरुको शैली त सादा जीवन उच्च विचार हो भन्ने गरिन्थ्यो । कम्युनिष्ट भनेको झुस्स दाह्री पालेको मैलो थोत्रो कपडा लगाएको सके खालि खुटटा नसके चप्पल मात्रै लगाएको खाने कुरामा पनि कम खाने मिठो नखाने सुत्न पनि राम्रो नचाहिने निर्वाह भए पनि हुने,लेख्ने कुरामा पनि राम्ररी चिटिक्क पारेको अक्षर लेख्यो भने कतै विचारमा स्खलन पो छ कि भन्ने हुन्थ्यो । कहि कतै जान पर्दा जहा गयो त्यही चन्दा उठाउने हिडने चलन थियो तर आज कम्तीमा एक दर्जन वर पर साथीभाई सरकारी पि यस ओ भव्य गाडि जहा जाने हो त्याहा अघिल्लै दिन खवर सके मानिसहरु मोटरसाईकल रयालीको तयारीमा होउन तयति नभए पनि माला खादा त पक्कै होउन जिल्लाका हाकिमहरु प्नि विमानस्थलमा हाजिर भैदिउन । यति भयो भने वर परका मानिसले पनि आहो नेता आउदैछन् भनेर गनोस र चिनोस भन्ने आदतमा वढोत्तरी भएको छ । सार्वजनिक सवारी प्रयोग गर्ने अनावश्यक मानिसको भिड जम्मा गरेर नहिडने अनावश्यक चाकरीकालागि मानिसहरु लाईनमा वसुन भन्ने चाहना नगर्नेहरु खुवि नभएका नेतामा दर्ज हुने गरेको छ । अवसर चिन अवसर छोप मौका आउछ पर्खिदैन ईमेज भनेको पैसा पहुच भयो भने वनाउन खरिद गर्न पनि सकिन्छ भाडामा लिन पनि सकिन्छ भन्ने मानसिकताको विकास भएको छ जो विल्कुल कम्युनिष्ट आदर्शको विरोधी हो । यो विरोधी आदर्श लिएर कम्युनिष्ट आन्दोलन जोगाउन सकिने छैन वेलैमा हेक्का राख्न जरुरी छ ।

व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जनवारे ः

कम्युनिष्ट आन्दोलनमा लाग्नेहरु सर्वहारा वर्गको अग्रदस्ता भएका कारणले उसको नीजि जिवनको कुरा र नीजि सम्पत्तिको कुरा कल्पना पनि गर्न सकिदैनथ्यो । आफनो भएको सम्पत्ति पनि पार्टीलाई सुम्पने सम्पत्ति र परिवार पार्टीकरण गर्ने आधारभूत शर्त नै थियो तर आज त यसमा विकृति आएर दुर दराजको हजार पर्ने सम्पत्ति पार्टीकरण महिनाको लाख रुपयामा पार्टीको पुर्णकालिन खर्चको जिन्दगी । आफनो तलव कमाई वा पेन्सन घरको आम्दानी आफनो परिवारको छोरा छोरीको पढाई लेखाई पार्टीको दायित्व यसका साथ साथै नीजि सम्पत्तिमा ह्रास हैन वढोत्तरी हुने अवस्था र पार्टी भित्र पनि समपत्ति आर्जनमा प्रतिस्पर्धा, के काम गर्छौ भन्दा टेण्डर भन्ने कोर्ड भाषाको प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति हावी भएको छ । यस खाले विकृतिले कम्युनिष्ट पाटी विसर्जनको मोडमा र आन्दोलन गंभिर संकटको भुमरीमा गुज्रेको अवस्था छ । यसलाई पुनर्ताजकी गरेर कम्युनिष्ट आदर्शमा सुल्टयाउन भरमग्दुर कोशिस गर्न जरुरी भएको छ ।

अन्तमा 

विचारमा स्खलन संगठनको मान्यतामा ह्रास र कार्यशैलीमा आएको उल्टो बुद्धि पार्टी आन्दोलन र साख विघटन र विसर्जनमा लैजाने उपाय वाहेक अरु केही वन्नेवाला छैनन् । एक्काईसौ शताव्दीमा आएको परिवर्तन संगै वर्गहरुमा आएको रुपान्तरण,माक्संवादमा भएको विकास र साम्राज्यवादमा आएको फेरवदलका आधारमा अवको क्रान्ति सम्पन्न गर्ने विचार सो विचार वोक्न सक्ने संगठन र सो मुताविकको कार्यशैली आजका आवशयकता हुन । यी पुर्व शर्त पुरा गरे पछि मात्रै कम्युनिष्ट आन्दोलनमा आएको संकटको सामना संगै कम्युनिष्ट आन्दोलनको लक्ष प्राप्ति गर्ने दिशामा अघि वढन सकिनेछ । यसैकालागि आफैमा भएका विकृतिलाई परित्याग गर्दै आफैलाई मजवुत वनाउदै दुश्मनका हरेक चुनौतिको सामना गर्न सक्ने सक्षम हैसियत वनाउ यही नै आजको आवशयकता पनि हो र चुनौति पनि हो । 

Saturday, February 8, 2014

पार्टी पुनर्निमाणको प्रसंगमाःकहा चुक्यो एमाओवादी



भुमिकाः

गणतन्त्र ,संघीयता,धर्मनिरपेक्षता,समावेशी लोकतन्त्र समेतलाई संस्थागत गर्न संविधानसभाको निर्वाचन मात्रै एक उत्तम विकल्प हुने अडानमा जनयुद्ध जारी राखेको माओवादी सवै एजेण्डा सहित संविधानसभाको पनि विरोधी तात्कालिन संसदवादी शक्तिलाई सहमत गराउन पनि सफल भयो । यसको परिणाम स्वरुप पहिलो संविधानसभामा चालिस प्रतिशत सिट हात पार्न पनि सफल भयो तर जे जे कारणले भए पनि संविधान जारी गर्न नसक्दा अर्को संविधानसभाको चुनावमा भएको सिटमा दुईतिहाई घटी संख्यामा खुम्चिन पर्ने अवस्था भयो । यसो हुनुका कारणहरु के होलान् किन यस्तो परिणाम आयो होला जस्ता प्रश्नको जवाफ भविश्यले खोज्दै जानेछ तर एमाओवादी आफै कहा चुक्यो त्यसको लेखा जोखा यस सानो लेखमा गर्ने जमर्को गरिएको छ ।

नीति अनुसारको संगठनको अभावः

माओवादी जनयुद्ध एक दशक चल्यो एक पछि अर्को सफलता हात पनि पारयो जसको कारण नीति र नीति अनुकुलको संगठनकै कमाल थियो । तोकिएकाभन्दा घटी काम कुनै पनि पार्टी संगठनले त्यतिवेला गरेन तर शान्ति प्रकृयामा आए पछि चुनावी प्रतिस्पर्धामा आफुलाई श्रेष्ठ सावित गर्न पर्ने वेलामा तदनुकुलको संगठन वनाउन सकेन त्यही नेर चुक्यो माओवादी । नीति प्रतिस्पर्धा र चुनावको लिने संगठन युद्धकै राख्ने गल्ती भयो जसले नीति र संगठन वीचको तालमेल मिलाउन सक्ने कुरा नै थिएन भएन पनि अनि कार्यकर्ताहरु युद्धको दिमागले चुनावको कुरा गर्न पर्दा जागर र ज्यान दुवै नआएको साचो हो । पहिलो निर्वाचनको भ्रममा यो निर्वाचन पनि जितिने भ्रम पाल्यो यही नेर गल्ती भयो । युद्धका वेलाको संगठन कार्यकर्ता आधारित मात्रै हैन संगठनको रुप फौज र संघर्षको रुप युद्ध भनिन्थ्यो र गरिन्थ्यो पनि तव त्यसले लक्ष प्राप्त गर्दथ्यो तर चुनावी संगठनको स्वरुप फौज मेल खादैन्थ्यो यो त जनआधारित हुन पथ्र्यो । अनि युद्धको जस्तो चेन अफ कमाण्ड जस्तो आदेश पर्खने जे आउछ त्यही कार्यान्वयन गर्ने तर्क नगर्ने शैली हुन्थ्यो तर चुनावी शैली स्थानीय सिर्जनशिलतामा आधारित हुन्थ्यो र जनताले माथिवाट के हैन आफनो घर दैलाका नेताले के भन्छन् के गर्छन भन्ने निहालेका हुन्छन त्यही कुराको कमि भयो ।

युद्धकालिन शैलीको प्रचुरताः

युद्ध नेपालको सन्दर्भमा आवश्यक थियो भयो तव न गणतन्त्र प्राप्त भयो त्यसैले त्यो महान जनयुद्धमा जसले हान्यो उसले जान्यो को नीति लागु हुन्थ्यो तर चुनावमा जसले मान्यो उसैले जान्यो लागु हुने हो माओवादी नेता कार्यकर्ता र उम्मेदवारमा मान्ने कुरा हैन जनताले नै मान्न पर्ने दम्भका अवशेषहरु वाकी नै रहे त्यहा पनि माओवादी चुक्यो । माओवादीले जनताका एजेण्डा नै वोक्यो तर ती एजेण्डा जनता समक्ष राम्ररी पस्कने योजना कैल्यै वनाएन र जनताले राम्ररी आत्मसात नगरेको चालै पाएन । 

प्रविधिमा चुक्यो एमाओवादीः

जनताका एजेण्डा र जनता पक्षमा भए पछि कसैको केही लाग्दैन जो माओवादीका पक्षमा नै छन् भन्ने कुरामा एमाओवादी ढुक्क भयो । जो राम्ररी वुझाउन सकेका भए सही पनि थियो । तर प्रविधिमा ध्यानै दिएन । नीति र जनता आफनो पक्षमा नहुनेले प्रविधिमा अत्यधिक ध्यान दिने गर्दछन् जो अरु पार्टीहरुले गरे । मतदाता नामावलीमा नाम लेखाउने कुरा फोटो खिचाउने कुरा मतदान केन्द्रमा जाने र जनतालाई पुरयाउने कुरा चुनावका महत्वका विषय थिए तर यस तर्फ ध्यान दिएन यही नेर चुक्यो माओवादी ।

असान्दर्भिक वहसमा चुक्यो माओवादीः

शान्ति र संविधानकालागि जनताले माओवादीलाई चालिस प्रतिशत सिटमा विराजमान वनाए । तर माओवादी पालुडटार वैठकमा दुश्मन किटान गर्न लाग्यो एकथान संविधान त्यो पनि भारतीय दलाल भनिएका एमाले र कांग्रेसका पछि लागेर भन्दै अव संविधान हैन विद्रोह नै हो भन्ने वहसले जनताका मनमा चिसो पस्यो । जनताको मतको अपमान हुने गरी नै वहस भए त्यसले शान्ति र संविधानकालागि भनेर माओवादीलाई भोट दिएका जनतालाई मिल्ने भए भोट फिर्ता माग्ने अवस्थामा पुरायो जनता मौका कुरेर वसेका थिए यस पटकको निर्वाचनमा नराम्रोसंग देखाईदिए । त्यसैको अर्को श्रृखला छ दिने आम हडताल पनि थियो त्यतिनै वखत पनि फेरि फर्मान जारी गरियो कि काठमाण्डौमा घर वनाएका सुकिला मुकिला मुर्दावाद??? आज काठमाण्डौ माओवादीकालागि टेक्ने ठाउ पनि भएन अर्थात शुन्य सिटमा झर्न परयो । फेरि अझै बुर्जुवा नैतिकता मान्दिन भन्ने जस्ता अभिव्यक्तले माओवादीलाई चुकाएकै हो यसको मुल्य महंगो परयो भविश्यमा नपरोस भनेर हेक्का राखनै पर्ने भएको छ विगतमा हामी हाम्रा जुलुशमा हिडिदिने वाहेक अरुलाई पराई देख्यौ र ज्यानी दुश्मन भन्दै उनीहरुप्रति धारेहात लगायौ यी समेतका कारणले पनि जनता विच्किएको साचो हो ।

सरकारका कामको स्वामित्व लिनमा चुक्यो माओवादीः

पहिलो कम्युनिष्ट सरकार गठन गर्ने एमालेले केवल नौ महिनाको सरकारमा भएका वखत गरेका कामको व्याज आजका मितिसम्म पनि भजाएको छ तर माओवादी प्रचण्ड सरकारको पालमा पनि मिलिजुली सरकार आफनै पार्टी भित्र वैमनश्यताको आरम्भ दोश्रो पटक बाबुराम नेतेत्वको पनि मिलिजुली नै सरकार पार्टी भित्र र वाहिर सवैतिरको आक्रमण त्यतिवेला भएका राम्रो कामको विवरण अरु त अरु त्यति न वेल मन्त्री भएकाहरुका दिमागमा पनि छैन होला उनले प्रचार गर्ने र एमाले ले जसरी विस वर्ष पछि पनि व्याजको स्याज असुल्ने त धेरै टाढाको कुरा भो । यसकारण सरकारमा छदा गरेका राम्रा कामको स्वामित्व नलिने त छदैछ विरोधीले नराम्रा भनेका कामको हल्लै हल्लामा र लहै लहैमा पार्टी र नेता दौडेका कारण पनि पार्टी यो हालतमा पुग्यो पार्टी त्यही नेर चुक्यो ।

अरुभन्दा फरक देखाउनमै चुक्यो माओवादीः

मओवादीको ईतिहास नै फरक छ तयो शक्ति एमाले कांग्रेस संग दाज्न मिल्ने शक्ति नै हैन । माओवादी अकै धातुले वनेको पार्टी र मानिसहरुको समुह को पनि भनियो अरु पार्टी जस्तो भ्रष्टाचारमा माओवादीका नेता कार्यकर्ताहरु गनाउने छैनन भन्ने वाचा गरिएको थियो तर दुर्भाग्य त्यस्तो रहेन र जनताका नजरमा पनि त्यस्तो सावित गर्न सकिएन जनताका प्रति निकै ठुलो विश्वासधात भयो । आफनो अलग्गै पहिचान कायम गर्न नसक्नु माओवादीको अर्को निकै ठुलो मुल्य चुकाई रहयो । 

जनसम्वन्धमा चुक्यो माओवादीः

ज्नता पानी हुन भने माओवादी नेता कार्यकर्ताहरु माछा हुन जनता छ माओवादी छ जनता छैन माओवादी छैन अर्थात माओवादीकालागि जनता वाहेक अरु आफनो भन्ने केही पनि छैन जो भन्ने गरिन्थयो तयो गराईमा जनताले देख्न पाएनन । तस्कर जनता दलाल जनता ठेकेदार जनता व्यापारी जनता उच्च हैसियतका मानिस जनता भए साच्चैका जनता जनता हुन सकेनन् माओवादीकालागि यो नै सवैभन्दा कटु सत्य रहयो कि माओवादी पनि जनसम्वन्ध सुदृढ गर्नमा चुक्यो । 

अन्तमा 

चुकेको माओवादीको लामो सुचि तयार गर्न सकिन्छ तर सुचि मात्रै तयार गरेर पार लागिदैन । असफलताको चाड लगाएर सफलता पाईने पनि होईन तर एउटा कुरा पक्का के हो भो हामी कहा चुक्यो भन्ने कुरामा विना कुनै हिचकिचाहट सवैले सुन्ने गरी स्वीकार्न सकियो भने सच्याउने प्रकृयाको थालनी पनि तयही वाट हुन्छ । जनताका सामु गुमेको विश्वास पुन आर्जन गर्न सकिन्छ । यो मर्मका साथ कहा चुकेको चर्चा भएको हो भने माओवादी सच्चिन वेर लाग्दैन हैन चर्चा चर्चाकालागि मात्रै हैन भने यस खालको चर्चाको व्यापार पनि धेरै टिक्दैन भन्ने कुरा नै साचो हो त्यसैले यतिवेला माओवादी अग्नि परिक्षमा छ जनताका नजरमा कति खरो उत्रन्छ त्यही दरमा उसको उभो लाग्ने दिन पनि गन्ति हुन थाल्छ हैन भने काग कराउदैछ पिना सुक्दैछ माओवादी आन्तरिक झगडा आरोप प्रत्यारोपमा नै व्यस्त छ देश लुटनेहरु मिलाई मिलाई देश लुटि रहनेछन् अन्तमा देश र जनता वाहेक आफनो भनने केही नहुनेहरुकालागि न देश न जनता केही पनि आफना हुने छैनन तयो दिन निकै भयानक हुनेछ । 

Wednesday, February 5, 2014

समाजवादी क्रान्तिको रणनीतिवारेको वहस १ं खिमलाल देवकोटा


आरम्भः

न्ोपाली राजनीतिको नया अध्याय आरम्भ भएको छ । गणतन्त्र संघीयता धर्मनिरपेक्षता र समावेशि एवं सहभागितामुलक लोकतन्त्र राजनीतिका मुल आयाम र उपलव्धी भईसके पछि नेपाली समाजको चरित्रमा वदलाव आएको छ । यसकारण अव नेपाल अर्ध सामन्ती र अर्ध औपनिवेशिक छैन मुलत नेपाली समाज अव केही सामन्ती अवशेषहरु सहितको पुजिवादी र भारतीय हैकमका रुपमा रहेको र खासगरी सुगौलि सन्धी पश्चात नेपाल अर्ध औपनिवेशिक रहदै आएकोमा भारतीय एकाधिकार पुजीको विकास र भुमण्डलीकरणका असरका कारण भारत स्वयं पनि साम्राज्यवादी स्वरुप ग्रहण गर्न लागेको यो अवस्थामा नेपाली समाजको चरित्रमा आमुल वदलाव आएको छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्ने कुरा पहिलो आवश्यकता हो ।

वदलिएको समाजको वदलिएको चरित्रः

जव राजतन्त्रको अन्त भयो तव सामन्तवादको नाईकेको अवसान भएका कारणले अवको क्रान्तिको स्वरुप सामन्तवादका विरुद्ध नभएर दलाल नोकरशाह र दलाल पुजिका विरुद्ध सोझिने कुरा स्वत सिद्ध छ । नेपाली समाज अर्ध सामन्ती र अर्ध अ‍ौपनिवेशिक रहेन तव त्यहा परम्परागत ढंगको वा चिनमा माओले गरे जस्तै जनयुद्ध गर्ने कुरा पनि अव रहेन र आवश्यक पनि भएन । नेपाली समाजको चरित्रमा आएको वदलावका कारणले नया जनवादी क्रान्तिका महत्वपुर्ण कार्यभार भिन्न ढंगले पुरा भए र वाकी कार्यभार पुरा गर्दै क्रान्तिको चरण समाजवादी क्रान्तिको रणनीतिमा प्रवेश गरेको छ ।

आजको माक्र्सवादः

२१ औ शताव्दीमा माक्र्सवादको प्रयोग र विकासको प्रश्न यतिवेला अझै वढी सान्दर्भिक भएर आएको छ । २० औ शताव्दीको पुर्वाद्र्ध र उत्तरार्धका सफलता र असफलतावाट पाठ सिक्दै २१ औ शताव्दीमा माक्र्सवादको विकास गर्ने र नेपाली धर्तिमा त्यसलाई अझ वढी कामयावी वनाउने कुरा यतिवेलाको कार्यभार वन्न पर्छ केवल ती अनुभवहरुको नक्कल गर्ने कुरा यान्त्रिकतामात्रै हुनेछ ।

आजको साम्राज्यवादः

२१ ओै शताव्दीको साम्राज्यवाद लेनिनले व्याख्या गरेजस्तो रुपमा छैन खास गरी औद्योगिक पुजि वित्त पुजिमा रुपान्तरण र वित्त पुजिका कारणले समाजमा पार्ने प्रभाव र वित्त पुजिका आधारमा गरिने शोषण दमन र उत्पिडनको स्वरुपमा पनि आमुल परिवर्तन आएको छ । यसकारण २० औ शताव्दीको साम्राज्यवादको चित्र दिमागमा राखेर क्रान्तिको रणनीति र कार्यानीति वनाउन थाल्नेहरु असफल हुनु वाहेक अर्को कुनै विकल्प छैन त्यसकारण यतिवेलाको साम्राज्यवादका चरित्रको विश्लेषण गर्दै र तिनका विरुद्ध कसरी लडने भन्ने रणनीति र कार्यनीति निर्माण गर्न सक्दामात्रै क्रान्तिकारीहरुका हातमा समफलता हात पर्ने देखिन्छ तसर्थ त्यस तर्फ ध्यान दिन जरुरी छ ।अर्को महत्वपुर्ण पक्ष भनेको वर्ग विश्लेषण नै हो ।

आजको वर्ग विश्लेषणः

२० औ शताव्दीमा सर्वहारा वर्ग र पुजिपति वर्ग शासित र शासक वर्गमा विभाजित भएको अवस्था हो भने मध्यम वर्ग हिजडा वर्ग हो जस्को क्रान्तिमा खासै भूमिका हुदैन वरु अवसरवादी भन्ने मात्रै पढाईयो । तर आज समाजको ढाचा वदलिएको छ । सर्वहारा वर्ग विस्तारै निम्न मध्यम हुदै मध्यम वर्गमा उक्लिदैछ भने सामन्त वर्ग समाजको चरित्रमा आएको वदलावका कारणले सानो अंश नवधनाढयमा र केही हिस्सा मध्यम वर्गमा झर्दा मध्यम वर्ग हालको निर्णयक वन्न पुगेको अवस्था छ मध्यम वर्ग मुलत परिवर्तनको पक्षपाति छ त्यसकारण त्यो वर्गको साथ लिएर समाजवादी क्रान्ति पुरा गर्न सकिने अवस्था पुरै तयार हुदैछ । त्यसकारण अवको क्रान्ति समाजवादी क्रान्ति र सो क्रान्तिकालागि आजको माक्र्सवाद, आजको साम्राज्यवाद र आजको वर्ग विश्लेषणमा गंभिरताकासाथ अध्ययन गरेर मात्रै यो कार्यभार पुरा गर्न संभव छ ।

भावी कार्यभारः

समाजको चरित्रमा आएको फेरवदल, क्रान्तिका आधारहरु(वर्ग,साम्राज्यवाद र माक्र्सवाद)मा आएको फेरवदल समेतका आधारमा क्रान्तिकारी पार्टीको क्रान्तिकारी लाईन,क्रान्तिकारी संगठन सो संगठन संचालन गर्ने विधी र पुरै नेतृत्व प्रणालीमा पुनरताजगी गर्दै नया पुस्तामा नेतृत्व हस्तान्तरण जस्ता महतवपुर्ण पक्षहरु आजको वहसका विषयहरु ह्ुन। मुख्यत जनवादी क्रान्ति गर्ने हतियार जनयुद्ध संचालन गर्ने पार्टी संगठन नेतृत्व र संगठन संचालन गर्ने विधी जस्ताको तस्तै राखेर समाजवादी क्रान्ति हाक्ने कुरा संभव छैन । त्यसकारण समाजको विकासको क्रमसंगै समाजको अन्तरविरोधमा आउने फेरवदललाई ख्याल गर्दै समाजको विकास संगै समाज विज्ञानमा आउने वदलावलाई आत्मसात गर्दै र वदलिएको समाज र विज्ञानलाई हाक्न सक्ने विचार संगठन र नेतृत्व प्रणालीको विकास गर्दै समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्ने यतिवेलाको मुख्य कार्यभार हो यस तर्फ सवैको ध्यान जान र आवश्यक वहस संचालन गर्न पनि जरुरी भएको छ विना वहस विचारको विकास संभव छैन हामीकहा आधा सुन्ने एकचौथाई वुझनै र दोव्वर वोल्ने आदत छ जो विचारको विकासको वाधक छ । त्यसैले पुरै सुन्ने पुरै वुझने र कम वोल्ने धेरै लागु गर्ने आदतको विकास गरौ त्यसले मात्रै समाजवादी क्रान्तिको ग्यारेण्टी गर्ने छ ।

Thursday, January 30, 2014

पार्टी निर्माणवारेको वहस खिमलाल देवकोटा

पार्टी निर्माणवारेको वहस
खिमलाल देवकोटा

थालनीः

नेपाल संक्रमणै संक्रमणले भरिएको देश भनेर चिनिन्छ किनभने २००७सालदेखि आजका मितिसम्म कुनै पनि सरकारले र कुनै पनि संसदले पुरा अवधि काम गर्न पाएको छैन । देशको राजनीति संक्रमणमा छ भने देश चलाउने राजनैतिक दलहरु संक्रमणभन्दा वाहिर रहने कुरा नै भएन तयसैले विना कुनै अपवाद नेपालका सवै राजनैतिक दलहरु संक्रमणमा छन् त्यसमा पनि जनयुद्धको जगमा निर्माण भएको माओवादी पार्टी झन वढी संक्रमणमा छ यसलाई गहिरो गरी आत्मसात गर्न पर्दछ । जव पार्टी गहिरो संक्रमणमा छ भने पार्टी नेता नेतृतव कार्यकर्ता समर्थक जनता र पार्टी संरचना सवै संक्रमणमा छन् भन्ने वुझन जरुरी छ जव यी सवै पार्टीका अवयवहरु चरम संक्रमणमा छन् भने पार्टीका समस्याहरु प्नि र तिनको समाधान पनि संक्रमणकै स्तरमा छन् भनेर खोज्नु सवैभन्दा वुद्धिमानी हुनेछ ।

माओवादी पार्टी जीवनवारेः

यतिवेला माओवादी पार्टीकै जिवनमा नराम्रो धक्का लागेको छ । २४० सिटमध्य ९० सजिलै जित्ने अर्को ९० अलिकति वल गर्दा जित्ने वाकी साठी भने जे गर्दा पनि नजित्ने पार्टी नेतृतवको निष्कर्ष लिएर फिल्डमा नेता कार्यकर्ता गयो । निर्वाचन भन्दा एकहप्ता मात्रै अगाडि १६० सिट प्रत्यक्षमा मात्रै जित्ने ठोकुवा गरयो । पार्टी भित्र टिकट पाए जितिने जिते मन्त्री भईहालिने मनोविज्ञानले नराम्रोसंग गिजोल्यो माओवादीहरुको दिमाग यही गिजोलिएको दिमाग लिएर निर्वाचनमा गयो र फर्कदा १६० भनेको ठाउमा जम्मा २६ सिटमा डल्लिन पुग्यो भने समानुपातिकमा विगतको भन्दा आधाभन्दा पनि वढीले घटी भोट पायो अनि माओवादीहरुका सपना चकनाचुर हुनथाले परिणाम स्वरुप मत गणना वहिस्कार गर्नेदेखि संविधानसभावाट अलग हुने सम्म भनी लिएको निर्णय उल्टो फर्केर संविधानसभामा मात्रै हैन सरकारमा पनि जाने गरी टुगिदैछ यति गरिन्जेल केन्द्रिय समितिको वैठक वसेको छैन । वैठक नवसी जे जे गर्न पनि छुट भएको र जे जे गर्न पनि सक्ने नेतृत्व भएको पार्टी माओवादी वाहेक सायद अरु पार्टीमा नहोला । जीतमा त यसरी पनि चल्यो अव हारमा यसरी चल्दैन त्यसैले केन्द्रिय समितिको वैठक जति सारे पनि एक दिन त वस्नै पर्ला तयसैकालागि पनि कामलागोस भनेर यो आलेख तयार गर्ने जमर्को गरेको छु ।

संक्रमणकालिन विचारः

माओवादी पार्टीले यसको स्थापनाकालदेखि आजसम्मका विचारका श्रृखलालाई नियालेर हेर्ने हो भने यसले कहिल्यै जडतामा निर्णय गरेन वरु यसले गतिशिलतामा निर्णय गरयो । कतिपय निर्णय त्यो समयभन्दा अघि वा पछि गरेको भए वेठिक हुन्थ्यो होला तर भने ठीक समयमा गरेका कारणले नै त्यो ठीक भयो र त्यसले प्रगति पनि गर्दै गयो महत्वपुर्ण उपलव्धीहरु पनि हासिल हुदै गए । २०४७ सालतिरको संविधानसभा सिद्धान्तत ठीक भए पनि व्यवहारतः र शक्ति सन्तुलनका हिसावले जनताको शक्ति निकै कमजोर भएका कारणले त्यो नारा क्रान्तिकारी हैन सुधारवादी हुन्छ भनियो तर जव मुलुकको राजनीति शक्ति सन्तुलनको चरणमा प्रवेश गरयो तव संविधानसभाको नारा क्रान्तिकारी हुन्छ भनयो र २०५७ साल पछि यसलाई अवलम्वन गरियो । यो विचारमा देखिएको गतिशिलतालाई यतिवेला अवलम्वन गर्न सकिएन वा खोजिएन तव विचारमा समस्या देखियो यही विचारलाई स्थिरतामा वुझने गलत प्रवृत्तिलाई यस पटक समाधान गर्न पर्छ विचारलाई गतिमा वुझने आट र साहस फेरि एक पटक देखाउनै पर्छ तव मात्रै पार्टीले यतिवेला भोगेका समस्याहरुको समाधान खोज्न सकिन्छ ।

संक्रमणकालिन संगठनः

नेपाली राजनीति संक्रमणकालिन नेपाली समाज संक्रमणकालिन पार्टी संक्रमणकालिन विचार संक्रमणकालिन तर संगठन स्थायी वनाउन खोज्ने प्रवृत्ति हाम्रो पार्टीको मुख्य समस्या हो । स्थायी समाजमा स्थायी पार्टीमा संगठनको मामला कैलै स्थायी हुदैन भन्ने मान्यता राखिन्छ । स्तालिन जसलाई तिस प्रतिशत कमजोरीमा राखेर व्याख्या गरिन्छ उनको विचारमा पनि संगठनलाई कैलै स्थिरतामा राख्न हुदैन यो त निरन्तर फेरवदल गरिराख्न पर्छ । अरु केही भएन भने पनि नया ठाउ र नया जिम्मेवारी कम्तिमा छ छ महिनामा दिन सक्न पर्छ तव मात्रै कार्यकर्तामा र संगठनमा पुनर्ताजकी आउछ काममा जागर पनि आउछ र नया नया उपलव्धी हासिल गर्न संभव हुन्छ । माओवादी पार्टी भित्र पार्टी संगठन निरन्तर कव्जा गरी राख्ने यसलाई स्थायी सत्तामा रुपान्तरण गर्ने एकथरी पात्रहरु कहिल्यै त्यहावाट हटन नपर्ने मान्यता नै विकास भएको छ जसले न कर्याकर्तामा फुर्ति वढाउन मदत गरयो न नया नया उपलव्धी हासिल गर्नमा नै सघायो । त्यसैले यतिवेलाको अचुक अश्त्र भनेको संगठनमा नया पन ल्याउने आट गर्छ  िकगर्दैन भन्नेमा निर्भर गर्दछ । यसो गर्दा स्थायी सत्तामा जमेकाहरुलाई आतंक नै होला तर त्यो आतंक वरु सहन गर्न तयार हुन पर्छ साच्चै पार्टी निर्माण गर्ने हो भने अन्यथा पार्टी पाटीमा परिणत हुनेछ जागर जोश विनाको पार्टी हुनु र नहुनुमा कुनै फरक पर्दैन ।

संक्रमणकालिन कार्यशैलीः

कार्यशैली त्यसमा पनि संक्रमणकालिन कार्यशैली विल्कुल महत्वको कुरा हो र यही हो झन पटक पटक परिवर्तन भै राख्न पर्ने तर जतिसुकै परिवर्तन भए पनि यसले जनता र आन्दोलनको हित कहिल्यै विर्सन मिल्दैन । नेताको कार्यशैली आन्दोलन र जनताको मुक्तिकालागि ठीक छ भन्ने विश्वास पैदा हुदासमम पार्टी संगठनलाई हानि गर्दैन तर जव यसले जनताको विश्वास आर्जन गर्नमा संकट वेहोर्छ तव पार्टीले दिशा विगार्छ भनने कुरा राम्ररी हेक्का राख्न पर्दछ । युद्धकालिन कार्यशलीले युद्धको सेव ागर्न पर्दथ्यो शान्तिकालिन कार्यशलीले शान्तिको सेव ागर्न पर्दछ र प्रतिस्पर्धाको राजनीति स्वीकार गरिसकेपछि प्रतिस्पर्धामा आफै जनताको मनमा तुलनात्मक रुपमा अव्वल दर्जामा नै वस्न सक्न पर्छ यसो गर्न सक्दा मात्रै पार्टी पाटी हुनवाट जोगाउन सकिनछ अन्यथा भिरवाट लडने गाईलाई राम भन्न सकिएला काध थाप्न सकिन्न भन्ने उखान चरितार्थ हुनेछ ।

विचार अनुकुलको संगठन, संगठन अनुकुलको कार्यशैली समाज रुपान्तरणका वा क्रान्तिका पुर्वाधार नै हुन् । विचार पहिलो शर्त हो जो वैज्ञानिक हुनै पर्छ र समाज रुपान्तरणको खाका सहितको हुनै पर्छ र जनताको पक्षमा त झन हुन पर्दछ । यसतो विचार आफै कार्यानवयन हुदैन कार्यान्वयन गर्ने संगठन हो सो संगठन वैज्ञानिक विचार अनुकुलको हुन पर्छ तव मात्रै नया विचारलाई कार्यान्वयन गर्न संभव हुनेछ । विचार नया संगठन पुरानै भयो भने पुरानो संगठनले नया विचारलाई कार्यान्वयन हैन विकृत वनाईदिनछ खाई नै दिन्छ अनि विचारका पण्डितहरु टाउकोमा हात राखेर वस्ने अवस्थामा पुग्दछन् र यसको नकारात्मक असर या त विचार नै गलत थियो भन्ने लाग्छ या त विचार जनताको तहसम्म पुग्नकालागि साधक हैन वाधकको काम त्यही पुरानो संगठनले गर्छ फेरि पनि दोष विचारमै वा विचार वनाउनेमा जाने गर्दछ परिणाम क्रान्तिले धक्का खान्छ । त्यसै गरी कार्यशैली असल वनाउन सकिएन भने जतिसुकै वैज्ञानिक विचार वा संगठन वनाए पनि त्यसले समाज रुपान्तरणमा हैन समाजलाई यथास्थितिमा धकेल्नमै योगदान गर्ने गर्दछ । त्यसका अतिरिक्त कार्यशैली सही विचार र सहि संगठनको प्रतिछाया हो । यो प्रतिछाया सही वन्न सकेन भने त्यसले सही विचार र संगठन दुवैलाई खाई दिन्छ र आफनै कार्यशैली अनुसार विचार र संगठन दुवैको सत्यानाश मात्रै गर्दछन् त्यसैले विचार संगठन र कार्यशैलीको अन्तरसम्वन्ध र द्धन्दात्मक सम्वन्धलाई ठीक तरिकाले व्यवस्थापन गर्न यतिवेला माओवादी पार्टीलाई मौका छ यसको सदुपयोग गर्द सक्दा अघि वढने र नसक्दा पछि हटने मात्रै हैन धराशाही हुने ठाउमा पुग्नेछ । माओवादी पार्टीको जनतासंग जोडिने पक्ष भनेको नेता कार्यकर्ताको कार्यशैली हो आम जनतालाई विचार र संगठनसंग धेरै सरोकार हुदैन आफुले रातो दिन देख्ने नेता कार्यकर्ताको कार्यशैलीका आधारमा मुल्यांकन गर्छन जो यस पटकको निर्वाचनले काफीमात्रामा देखाई नै दिएको छ यस तर्फ गंभिर भएर सोच्न जरुरी भएको छ ।

क्याण्टोनमेण्ट भ्रष्टाचार प्रकरण वारेः

हामी मानौ वा नमानौ दुनियाले भनेको कुरा के हो भने माओवादी शिविरमा भ्रष्टाचार भयो जसलाई हामीले पार्टी केन्द्रिय समितिभित्र त भन्न सकिनौ पार्टी महाधिवेशनमा भन्न सकिनौ विस्तारित वैठकमा भन्न सकिनौ वा नेतृतवले चाहेन वाहिर भन्न सकिनौ त्यसैले पनि यो आवाज वाहिर उठयो । पार्टी भित्रै उठयो सर्वत्र उठयो त्यसैलाई निकास नदिईकन भृकुटिमण्डपको विस्तारित वैठक चल्न सकेन पार्टी विघटन गर्ने कि समस्यालाई हल गरेर अघि वढने भन्नेमा नेतृत्व पुग्यो अन्तत समस्या हल गरेरै जाने निष्कर्षमा पुगे वमोजिम जनमुक्ति सेनाका केही कमाण्डरहरुलाई निलम्वन गर्ने र छानविन आयोग वनाउने निर्णय भए पछि विस्तारित वैठक चल्न पाएको थियो यही परिघटना हेटौडा महाधिवेशनमा पनि देखियो र त्यहा त भ्रष्टाचारको आवाज उठाउने नेता कार्यकर्ताहरुलाई नियन्त्रणमा लिने र वाहिर निकाल्ने कमरेड महराको फर्मान पछि सोही वमोजिम गरे पछि मात्रै महाधिवेशन सम्पन्न भएको हो खन्ना गारमेण्टको विस्तारित वैठकमा पनि कारवाहीको प्रकृया मिलाउन मात्रै वाकी भएको भनिएको आधारमा वैठकले चित्त वुझाएको हो तर केन्द्रिय समितिको वैठकमा भने यसका विपरित खवरदार रिपोर्ट सार्वजनिक गर्न पादैन,युद्धको वेला महत्वपुर्ण भूमिका खेलेका कमाण्डरहरुको मान मर्दन गर्न पनि पाईदैन वढुवा गनर्दा उनीहरुलाई छुटाउन पनि पाईदैन भन्ने आवाज उठेको हो । पार्टी नेतृत्वले यो आवाज पनि नसुने र माग वमोजिमको आदेश नगरे केन्द्रिय समितिको वैठक पनि सफलतापुर्वक सम्पन्न हुदैन अनि नेतृत्व यसो गर्न पनि वाध्य छ जो विल्कुल महाधिवेशनको परिघटनाको विपरित हुन्छ अनि नेतृत्व यसो पनि ठीक उसो पनि ठीक भनेर कतिदिन टाल्न सक्छ । महाधिवेशनमा उपस्थित हुने टोली केन्द्रिय समितिमा उपस्थित हुन सक्दैन केन्द्रिय सदस्य नभएका कारणले अनि केन्द्रिय समितिमा उसको भावना विपरित निर्णय हुन्छ तर अव पार्टी संगठनात्मक सम्मेलनमा जादैछ त्यो टोलीको जवाफ नलिएर जाने हो भने लेखेर राख्नोस सम्मेलन भाडिनेछ । यस्तो अवस्थामा नेतृत्वले के सही हो त्यही भनेर र गरेर पनि जान पर्छ यो पनि सही तयो पनि सही हुनै सक्दैनन् ।

अव के गर्ने? पार्टी संरचनामा आमुल परिवर्तनः

मालेमावाद पार्टीको मार्गदर्शक सिद्धान्त आजका मितिमा पनि छ तर मालेमावाद कुन चराको नाम हो भन्ने थाहा नपाएका मानिसहरुको हुल पार्टीमा हुलिएको छ र महत्वपुर्ण पदमा पनि पुरयाइएको छ । जो विचारमा सहमतै छैन के स्वार्थमा हो तिनलाई हुलिएको छ । एकजना ईमान्दार कार्यकर्ता पार्टी ह्वीप नमानेको आरोपमा कारवाही पर्छ अर्को महाशय हाकाहाकी पार्टी ह्वीप नमान्ने सार्वजनिक घोषणाका साथ संविधानसभामा प्रवेश गर्छ नेता केही वोल्दैनन नेतृत्व मौन वस्छ के वाध्यता हो नेतृत्वलाई त्यसो गर्न पर्ने लोकले जवाफ मागेको छ सही जवाफ नपाए लोकले माओवादी पार्टीलाई भोट नदिने मात्रै हैन वहिस्कार गर्ने खतरा पनि छ । यसको जवाफ दिन नेतृतव तयार छ कि छैन आम पार्टी पक्ति त्यसकै पखाईमा छ । पार्टीलाई मालेमावादको आदर्श र सिद्धान्तमा हिडाउने यतिवेलाको पहिलो कार्यभार हो ।

पार्टी स्वरुपमा फेरवदलः

अव पार्टीलाई संगठनात्मक सम्मेलन मार्फत २१ ऋौ शताव्दीको जनवादमा व्याख्या गरिए जस्तो दस्ता वनाउन जरुरी छ । राज्य सत्ता र पार्टी सत्तामा कार्यविभाजन गर्ने र एकले अर्कोलाई सहयोग पनि सन्तुलन पनि गर्ने पद्दतिको विकास गर्न जरुरी छ । दोहोरो जिम्मेवारी विल्कुलै अन्त गर्न जरुरी छ । यसो गर्दा पहिला त मुख्य नेतृतवलाई नै असर पर्ने छ तर मुख्य नेतृत्वलाई व्यक्तिगत रुपमा असर परे पनि पार्टी राम्रो वन्छ भने सवैभन्दा पहिला लाभ लिने मुख्य नेतृतव नै हो भन्ने पनि वुझन जरुरी छ र आफुलाई पर्ने लाभ वा हानीवाट दरिलो कदम चाल्न आट गर्नै पर्छ ।

२४० निर्वाचन क्षेत्रलाई पार्टीको जिल्ला कमिटिका रुपमा परिणत गर्ने र पुरै पार्टी सदस्यहरुमध्यवाट पार्टी केन्द्रिय समितिको निर्वाचन गर्ने त्यसै अनुरुप जिल्लाभरीका पुरै पार्टी सदस्यहरुमध्यवाट प्रत्यक जिल्ला समितिका अध्यक्ष र पदाधिकारीहरुको चुनाव गर्ने र निर्वाचित निकायवाटै दिनानुदिनको काम सम्पादन गर्ने विचमा भारी भक्रम संगठन र तहहरु नवनाउने । यसो गरियो भने मात्रै पार्टीमा नया रक्त संचार पनि होला र पार्टीले गति पैदा गरेर पुरानो गुमेको साख पनि फिर्ता गर्ला यसो गर्न सकिएन भने पार्टी विघटनको दिशामा जाने लगभग निश्चित छ पार्टीलाई विघटनको मारवाट जोगाउनकालागि पनि टाले टुले र चानेचुने प्रयत्नले हुनेवाला छैन निकै ठुलो अपरेशन गर्न नेतृत्व तयार हुन पर्छ तव मात्रै गौरवाशाली पार्टीको सा खजोगाउन सकिएला अन्यथा यसै भन्न सकिन्न ।

अन्तमा

पार्टी केन्द्रिय समितिको निर्वाचनमा भएको लज्जास्पद हार लगत्तै वस्न पथ्यो वसेन । वैठक वसेजस्तो गरयो सामान्य विवरण सुनाउदै वैठक अन्त भयो । हप्तावारी प्रवक्ताका फर्मानहरु सुनियो सवै विचार प्रचण्डको दिमागमा उव्जने गर्छन् , अघिल्लो हप्ता हामी संविधानसभामा जादैनौ जनतामा जान्छौ अर्को हप्ता सरकारमा जादैनौ प्रतिपक्षमा जान्छौ अनि अर्को हप्ता फलानालाई फलानो मन्त्री दिए सरकारमा पनि जान्छौ भन्न वाकी राखेको छ जस्तो भान हुन्छ अनि पार्टी कति माक्र्सवादी भएछ मालेमावादी नाम राख्छ भनेर मित्रहरुले व्यग्य गर्दा पनि हामी नाजवाफ भएका छौ । वैठक पटक पटक सर्छ । अवैधानिक कथित पुर्व स्थायी समिति पोलिटव्युरो के के के के वैठकहरु वस्ने अनि महाधिवेशनवाट निर्वाचित भएकाहरु तलि वजाउन उपस्थित हुने पार्टी चाही माओवादी नै भैरहने अव यस्तो चल्दैन । सत्ता खोसिने डरमा भौतारिएका नेताहरु अमुक अमुक नेताको निर्विकल्प भन्ने वाणी सुन्छौ अनि पंचायतले निर्विकल्प दावी गरेका कुराको खण्डन गर्न छापिएका र वोलिएका कुराको स्मरण गर्दै आफैलाई लाज लाग्ने हालतमा पुरयउछु यस्तो हालतवाट सिंगो पार्टी पक्तिलाई मुक्त गर्ने उपाय भनेको पार्टीको व्यापक पुनरसंरचना वाहेक अर्को कुनै उपाय छैन ।

Featured Post

Why presidential system?

We are in historical moment. After a six decade long struggle Nepal became able to have an election of Constituent Assembly. Issue of Consti...