Ancient Society by Luis Hennery Morgan

 

विषय	मोर्गनको दृष्टिकोण	मार्क्स–एङ्गेल्सकोदृष्टिकोण	सम्बन्ध / प्रभाव
समाज विकासको अवधारणा	समाजविकासका चरण (Savagery–Barbarism–Civilization) बाट अघि बढ्छ	उत्पादन सम्बन्ध र वर्ग संघर्षद्वारा समाज परिवर्तन	मोर्गनको विकास अवधारणा मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवादसँग जोडियो
अध्ययनको आधार	मानवशास्त्रीय तथ्य, नातागोता र संस्कृति	आर्थिक संरचना, उत्पादन प्रणाली र वर्ग	मोर्गनका तथ्यलाई आर्थिक विश्लेषणसँग जोडेर पुनःव्याख्या
परिवारको विकास	परिवार संरचना समयसँगै परिवर्तन हुन्छ	निजी सम्पत्तिसँगै पितृसत्तात्मक परिवारको विकास	एङ्गेल्सले मोर्गनको आधार प्रयोग गरेर सिद्धान्त विस्तार
निजी सम्पत्ति	सामाजिक विकाससँगै सम्पत्तिको अवधारणा परिवर्तन	निजी सम्पत्ति वर्ग विभाजन र शोषणको स्रोत	मोर्गनको ऐतिहासिक तथ्यलाई मार्क्सवादी व्याख्यामा प्रयोग
राज्यको उत्पत्ति	समाज जटिल हुँदै जाँदा संस्था विकसित	राज्य वर्गीय नियन्त्रणको उपकरण	मोर्गनको सामाजिक विकास धारणा राज्य सिद्धान्तमा आधार
प्रमुख कृति	Ancient Society	The Origin of the Family, Private Property and the State	एङ्गेल्सको पुस्तक मोर्गनबाट प्रत्यक्ष प्रभावित

अमेरिकी मानवशास्त्री Lewis Henry Morgan का धेरै पुस्तक छन्, तर सबैभन्दा प्रसिद्ध र बढी पढिने पुस्तक Ancient Society हो। Ancient Society — सार संक्षेप यस प्रकार छ ।

१️ मानव समाजको विकास चरणः मोर्गनले मानव सभ्यतालाई तीन मुख्य चरणमा विभाजन गरेका छन्: Savagery (आदिम अवस्था) – सिकार, संकलन र प्रारम्भिक जीवनशैली । Barbarism (अर्ध–सभ्य अवस्था) – कृषि, पशुपालन, माटोका भाँडा, धातुको प्रयोग । Civilization (सभ्य अवस्था) – लेखन, राज्य संरचना, विकसित अर्थतन्त्र । उनको भनाइ अनुसार समाज क्रमिक रूपमा प्रगतिशील ढंगले अघि बढ्छ।

२️ परिवार र नातागोताको विकासः परिवार संरचना समयसँगै परिवर्तन हुन्छ भन्ने उनको मुख्य तर्क, समूह विवाहबाट एकल विवाहतर्फ विकास भएको विश्लेषण, नातागोता (kinship system) सामाजिक संरचना बुझ्ने आधार मानिन्छ।

३️ सम्पत्ति र सामाजिक संस्थाःनिजी सम्पत्ति विस्तारसँगै वर्गीय विभाजन बढ्ने धारणा र राजनीतिक संस्था र राज्य समाज विकाससँगै जटिल बन्दै जाने।

४️ ऐतिहासिक महत्वःसामाजिक विकासलाई वैज्ञानिक ढंगले व्याख्या गर्ने प्रारम्भिक प्रयास र पछि मार्क्सवादी समाजशास्त्र र मानवशास्त्रमा गहिरो प्रभाव परेको अवस्था छ ।

संक्षेपमा:यो पुस्तकले मानव समाजलाई आदिम अवस्थाबाट आधुनिक सभ्यतासम्मको विकासक्रममा अध्ययन गर्दै परिवार, नातागोता, सम्पत्ति र सामाजिक संस्थाको क्रमिक परिवर्तनको व्याख्या गर्छ।

मार्क्स र एङ्गेल्ससँग सम्बन्ध,

लुइस हेनरी मोर्गनका विचारहरूले Karl Marx र Friedrich Engels को समाज र इतिहासबारेको विश्लेषणमा निकै गहिरो प्रभाव पारेको थियो। विशेष गरी मोर्गनको Ancient Society उनीहरूका लागि महत्वपूर्ण स्रोत बन्यो। यस सम्बन्धलाई मुख्य बुँदामा यसरी बुझ्न सकिन्छः

१️ ऐतिहासिक भौतिकवादसँगको सम्बन्धः मोर्गनले समाजलाई क्रमिक विकासको प्रक्रियामा बुझाए। मार्क्स–एङ्गेल्सको ऐतिहासिक भौतिकवाद (historical materialism) सँग यो धारणा मिल्दोजुल्दो भयो। उनीहरूले मोर्गनको तथ्यलाई आर्थिक आधार र उत्पादन सम्बन्धसँग जोडेर अझ गहिरो व्याख्या गरे।

२️ एङ्गेल्सको पुस्तकमा प्रत्यक्ष प्रभावःएङ्गेल्सले आफ्नो प्रसिद्ध कृति The Origin of the Family, Private Property and the State लेख्दा मोर्गनको अनुसन्धानलाई मुख्य आधार बनाए। परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्तिबारे मोर्गनका विचारलाई मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट पुनःव्याख्या गरियो।

३️ परिवार र निजी सम्पत्तिको अवधारणाः मोर्गन: परिवार र नातागोता संरचना समयसँगै बदलिन्छ। एङ्गेल्स: निजी सम्पत्ति विकाससँगै पितृसत्तात्मक परिवार र वर्ग विभाजन विकसित भयो भन्ने तर्क। यसले समाजको वर्गीय संरचना बुझ्न नयाँ आधार दियो।

४️ मार्क्सको नोटबुक र अध्ययनः मार्क्सले जीवनको अन्त्यतिर मोर्गनको पुस्तक पढेर विस्तृत नोटहरू तयार पारेका थिए। ती नोटहरू पछि एङ्गेल्सले प्रयोग गरेर आफ्नो पुस्तकलाई आकार दिए।

कालान्तरमा मोर्गनले मानव समाजको विकासक्रमबारे दिएको मानवशास्त्रीय आधारलाई मार्क्स र एङ्गेल्सले आफ्नो ऐतिहासिक भौतिकवादसँग जोडेर परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पत्तिबारेको मार्क्सवादी सिद्धान्त विकास गरे।